محمد حسن خان اعتماد السلطنه
8
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
* * * المآثر و الآثار در سال 1306 قمرى از طبع درآمد و در بيست سال اخير دو يا سه بار بطور لوحى ( عكسى ) توسط كتابفروشى سنائى در تهران طبع شده است ولى چون تاكنون چاپ سنگى آن در قطع رحلى و در دو ستون به خط نسخ در دسترس بوده فقط خواص و محققان از مطالب آن استفاده كردهاند . پس لازم نمود كه طبع حروفى از آن انتشار يابد تا خواندنش براى عموم آسان گردد . جزين كتابى كه براى ارجاع و اسناد هست بايد داراى فهرستهاى گونهگون اعلام و اصطلاحات باشد و به اين مناسبات بود كه تجديد چاپ امروزين آن كتاب را سالهاى دراز بود كه در نظر مىگذراندم . ضمنا براى آنكه فايدهاش تمامتر و مطالب آن كاملتر باشد از دوست فقيد خود مرحوم دكتر حسين محبوبى اردكانى كه در تاريخ عصر قاجار از يگانگان و كممانندان بود و حتما در ميان دو سه تن ، فرد شاخص و طراز اول بود درخواه شده بودم كه ذيلى و تكملهاى در احوال رجال بر آن بيفزايد تا در دنبال كتاب به چاپ برسد . آن مرحوم با خوشرويى ذاتى و قبول خاطر علمى اين زحمت بيكران و خدمت گرانسنگ را پذيرفت و يادداشتهايى محققانه و دلاويز در تكميل احوال رجال كتاب به رشتهء قلم درآورد و به من لطف كرد . اميد آن بود كه در دورهء حيات آن مرحوم به چاپ برسد ولى سرانجام نيافت و اينك كه او در خاك خفته است نوشتههاى ظريف و مفيدش به دسترس دوستداران آثار دانشمند فقيد مىرسد . يادداشتهاى او كه جلد دوم كتاب حاضر خواهد بود به دو صورت نوشته شده : يك دسته بر روى قطعات كاغذ رنگوارنگ و اوراق كوچك كوچك ، به خط شكسته نستعليق است كه هريك ارجاعى به صفحهء چاپ قديم دارد . بخش ديگر يادداشتهايى است كه چون چندان دراز نمىبوده در حاشيهء يك نسخه از « المآثر و الآثار » و به خط مدادى ريز نگارش يافته است . اينك كه « المآثر و الآثار » به صورت جلد اول از دورهء « ايران در چهل سال از سلطنت ناصر الدين شاه » انتشار مىيابد يادداشتهاى رجالى مرحوم محبوبى اردكانى بعنوان جلد دوم كتاب مذكور و با نام اختصاصى « رجال دربار ناصرى » در دست تنظيم و تبويب و چاپ است و تا چندى ديگر در دسترس دوستداران اينگونه از نوشتههاى سندى ايران قرار مىگيرد . البته براى اينكه خوانندگان رابطهء مطالب جلد دوم را با جاى مربوط به آن در جلد اول بيابند همهجا به صفحات جلد اول اشاره شده است . در مورد فهرست اعلام و اصطلاحات ، چون مطالب دو جلد كتاب به هم پيوند دارد و در حكم يك كتاب است ناچار يك فهرست عام اعلام براى هردو جلد فراهم و چاپ مىشود و لامحاله آن فهرست در انتهاى جلد دوم خواهد آمد تا مراجعهكنندگان براى هراسم به يك فهرست بنگرند و از مراجعه به دو جا و دو فهرست به دور بمانند . * * * - در چاپ حاضر تا جائى كه مناسب رسم خط كنونى بود و آسانخوانى را