قدرت مزيد ترويج شريعت و خدمت ملت بر وجه كامل حاصل است و مع ذلك همى جز جم اموال و جمع املاك ندارد . . . » ( ص 187 ) - دربارهء آقا سيد عبد الله بهبهانى نوشته است : « در علوم شرعيه على الخصوص فن فقه رتبهء رفيع دارد و خويشتن را به درجهء اجتهاد نايل مىشمارد و از اين رهگذر انجمن حكومت مىسازد و به كار قضاء مىپردازد . » ( ص 245 ) - دربارهء حاجى آقا محسن عراقى نوشته است : « به رياست و ثروت و مزاياى ديگر بر اقران تقدم دارد و از اين جهت همواره محسود بوده و خواهد بود . » ( ص 195 ) نوشتن اين نوع مطالب دربارهء اشخاص صاحب نفوذ وقت قطعا بنابر اطلاع اعتماد السلطنه و على الظاهر به قلم خود اوست و چه بسا كه شاه هم بىاطلاع نمىمانده است . كسانى كه زيردست اعتماد السلطنه كار مىكردند از رفتار ادارى و شخصى او رضايتى نداشتند و اگر در دورهء حيات او نمىتوانستند اظهارى كنند بعد از وفاتش سخنها نوشته و يا فرزندان آنان برگفته‌اند . - افضل الملك در افضل التواريخ كه پس از وفات اعتماد السلطنه تأليف شده است مىنويسد : « [ اعتماد السلطنه ] در دورهء ناصرى جلوى علم و هنر و فضل و ترقيات ملتى و دولتى را مىگرفت . » « 1 » و در جاى ديگر نوشته است : « مرحوم محمد حسن خان اعتماد السلطنه وزير تأليفات كه با مؤلفين و مصنفين و زباندان ايران حسادت و دشمنى داشت به من گفت هركس تأليفى يا زبان خارجه بداند من طبعا با چنين شخصى دشمن هستم . . . » « 2 » - محمد قزوينى در « وفيات معاصرين » نوشته است : « محمد حسن خان اعتماد السلطنه ملقب سابقا به صنيع الدوله وزير انطباعات و صاحب تأليفات كثيرهء منسوبه به او ( كه در حقيقت جميع آنها بدون استثناء تأليف ديگران است و اين امرى است اجماعى در عصر ما و شايد بعد از ما اخلاف آتيه گمان كنند كه از خود اوست ) . . . » « 3 » * * * منابع مؤلفان المآثر و الآثار بر چهار دسته است : 1 ) روزنامه‌هاى دولتى كه وقايع و اخبار گذشته از آنها برگرفته و گزيده و كوتاه شده است . 2 ) گزارشهايى كه از دواير دولتى گرفته بوده‌اند . 3 ) دفاتر و كتابچه‌ها و فردهاى موجود در دربار اعظم . 4 ) اطلاعات اشخاصى كه دار التأليف كار مىكرده‌اند از احوال افراد و اشخاص ، و البته احتمال آن هم هست كه براى اين قسمت سؤالنامه‌اى به ولايات فرستاده و سرگذشت علماء و دانشمندان را خواسته بوده‌اند . « 4 »

--> ( 1 ) - افضل التواريخ ، ص 286 . ( 2 ) - افضل التواريخ ، ص 371 . ( 3 ) - يادداشتهاى قزوينى جلد 8 : 151 - 152 . ( 4 ) - مىدانيم كه اعتماد السلطنه اين روش را در مورد تهيه و تأليف مرآة البلدان به كار بست و هنوز مقدارى زيادى از كتابچه‌ها و اوراقى كه دربارهء ولايات دريافت كرده بود در ده جلد موجودست ( هشت جلد در كتابخانهء سلطنتى و دو جلد در كتابخانهء ملى ملك ) . نگاه كنيد به فهرستى كه اينجانب راجع به هشت جلد از آنها نوشته‌ام و در فرهنگ ايران زمين ( جلد ششم ) چاپ شده است . تاريخ كاشان تأليف عبد الرحيم ضرابى و اصفهان نصف جهان هم از همان قبيل است .