محمد حسن خان اعتماد السلطنه
228
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
هيچ تأمل همه را جواب مىفرمود ، با آنكه اصلا كتاب نداشت و ابدا به مطالعه وقت نمىگذاشت و اين معنى در تسلم به مقامى است كه هزاران كس از محصلين اصفهان و مدرسين آن سامان بارها آزمودهاند و باشخاصهم احساس نمودهاند و اين نيست جز حقيقت مكاشفه ، و اين دعوى را براهين ديگر نيز از قبيل اخبار به انتشار تلگراف در ايران و صدمات شريعت از ظهور باب و غيرهما كه بطور تحقيق از وى شنيده شده است . وى در بدايت امر به شبانى اهل برخى از توابع نايين مىگذرانيده تا به تقريبى عارف ربانى و مقرب بارگاه سبحانى حاج محمد حسن او را در بيابان نايين نظر فرموده به تحصيل علم و تكميل نفسش مىفرمايد . مردمى كه محضر مبارك او را ادراك كردهاند از وضع زندگانى و رياضات و مجاهداتش در طريقهء اويسيه امورى خطير روايت مىنمايند ، قدس الله تعالى روحه . شيخ محمد مهدى عبد الربآبادى شمس العلماء در عموم علوم شرقيه با اساتيد شركت مىكند و بالخصوص در فنون ادب و شجون حديث و شعب تاريخ و احوال رجال از صناديد به شمار مىآيد و خويشتن را در صناعت انشاء كما يراد او يشاء نخستين شخص عصر مىپندارد . به دار السلطنهء قزوين صرف و نحو را در حضرت پدرش حاج آقاخوند سابق الذكر كه عالمى جليل بود تحصيل نمود و معانى و بيان را نزد آقا محمد بن الحاج عبد الخالق كه در نزديك و دور همهجا مشهور است تكميل كرد و اصول و فقه را از مجتهدى العصر و رئيسى المصر آقا سيد على طاب ثراه و حاج مولى آقا سلمه الله فراگرفت . آنگاه از قزوين به طهران آمد و سالى چند در مدرسهء دوستعلى خان نظام الدوله غفر الله له به تكميل مراتب همى پرداخت تا مقارن اول قرن ثانى سلطنت جاودانى برحسب انتخاب نواب رضوانمآب عليقلى ميرزا اعتضاد السلطنه وزير علوم در مجلس تأليف كتابنامهء دانشوران ناصرى شرف عضويت يافت . همانا آن فاضل فرزانه و استاد يگانه از فرط فطانت و شدت ذكاء و حدت ذهن و توقد خاطر و لطف قريحه و سعهء تتبع و غزارت تبحر از آيات عصر است و آحاد دهر و آثار بسيار دارد از آن جمله است كتابى كه بر حسب امر اعليحضرت اقدس صاحبقرانى خلد الله سلطانه در شرح احوال ائمهء مذاهب اربعهء اهل سنت و جماعت ساخته و بر اسلوبى بديع پرداخته . و عبد الربآباد قريهاى است در بلوك دشتبى قزوين . از تاريخ گزيدهء خواجه حمد الله مستوفى مستفاد مىشود كه اين ده در هفتصد هجرى نيز داير و عامر بوده است . حاج شيخ محمد على اصفهانى خلف با شرف مرحوم علامهء اجل شيخ العصر حاج شيخ محمد باقر بن شيخ محمد تقى صاحب الحاشيه است . به دار السلطنهء اصفهان در علوم شرعيه لاسيما الفقه و الاصول از مدرسين و مروجين است و مجلس افادت و افاضتش به وجود افاضل محصلين مشحون مىباشد .