محمد حسن خان اعتماد السلطنه

202

چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )

حاج ميرزا ابو القاسم موسوى مجتهد زنجان از رؤساء بزرگ مذهب جعفرى بود و در فتنهء بابيهء زنجان زحمات تحمل كرد و به دين و دولت خدمات نمود . در فقه و اصول و عدد و حديث و غير ذلك كتابهاى سودمند ساخته ، همانا به دار السعادهء زنجان از چندين قرن تا اين زمان احدى مقام رياست و نفاذ امر و بسط يد او را به هم نرسانيده . سه فرزند دانشمندش حاج ميرزا ابو طالب مجتهد و حاج ميرزا ابو المكارم و حاج ميرزا ابو عبد الله هرسه شهرت تامه و رياست عامه دارند ، و مسند شرعيات آن مرحوم در زنجان اليوم با شريعتمدار قدوة العلماء العظام حاج ميرزا ابو المكارم مذكور است ، سلمه الله . حاج ميرزا ابو طالب مجتهد از آقا سيد حسين ترك كوهكمرى اعلى الله مقامه مجاز است و زياده بر مقام فقاهت و اجتهاد در فنون عصر جديد نيز يد طولى دارد . و با بندهء مؤلف اين كتاب از سالها است كه در مقام يكجهتى و دوستارى مىباشد ، ايده الله تعالى . حاج ميرزا محمد باقر مجتهد امام جمعهء تبريز و رئيس اعظم آذربايجان بود و مذهب حق جعفرى را حراستى مردانه مىنمود . مقام فقاهت و اجتهاد آن بزرگوار مسلم جميع مسلمين است . خاندان ايشان به آذربايجان بيت علم و عزت و فضل و رياست مىباشد . دولت را همواره باحوال رجال اين دوده توجهات مخصوص بوده . فوت اين فقيه نبيه در طهران اتفاق افتاد به سال يك هزار و دويست و هشتاد و شش هجرى . حاج ميرزا محسن مجتهد اردبيلى از افاخم علماء آذربايجان بود و در فقاهت و فضايل ديگر مقامى رفيع داشت و از حيث رياست نيز به هيچ‌كس وقعى نمىنهاد و ثروتى وافر به هم رسانيد . آقا سيد صادق طباطبائى همدانى از عظماء رؤساء دين و اجلهء فقهاء و مجتهدين بود . در طهران مىنشست . به مقام بزرگوارى و بسط يد و نفاذ حكم و قبول عامه‌اى كه او داشت كمتر كسى رسيده است . عمدهء تلمذوى در اصول بر شيخ محمد حسين صاحب فصول بوده و بر آن كتاب نيز تعليقات پرداخته و احيانا شعرى فقيهانه مىساخت . الحق در حفظ حماى شريعت از هيچ دقيقه نمىگذشت و در اين باب اقدام و اهتمام او را ديگرى نداشت . ولى جمعى از شياطين بر در محكمهء وى گرد آمده بودند از مترافعين رشوه مىستدند و به انواع وساوس و لطايف دسايس در استحكام احكام آن رئيس اسلام رخنه مىافكندند .