محمد حسن خان اعتماد السلطنه
203
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
اولاد مشاراليه بسيار و همه قرين عزت و اعتبارند ، على الخصوص شريعتمدار آقا سيد محمد رضا كه وارث مسجد و محراب آن جناب گرديده . فوتش در شانزدهم ربيع الثانى سنهء 1300 اتفاق افتاد . مزارش بر ظاهر قصبهء حضرت عبد العظيم از سمت شمال است . مرحوم ميرزا يوسف آشتيانى صدر اعظم بر سر آن تربت طيبه قبهء عالى افراخته و صحنى مشتمل بر حجرات ساخته است ، اطاب الله ثراه و حشره مع من كان يتولاه . آقا سيد جعفر طباطبائى پسر نامور آقا سيد صادق مذكور بود و در فقاهت و فضايل ديگر مقامى سامى داشت ، و در حيات والد ماجدش به جوانى درگذشت . در مجمع الفصحاء اشعارى از او ذكر شده ، رحمة الله عليه . حاج شيخ زين العابدين مازندرانى مجاور حاير شريف امروز به علو مقام فقاهت بسيار كمنظير است . گروهى عظيم از شيعهء عراق و ايران و هندوستان او را تقليد مىكنند . فتاوى وى غالبا قرين سهولت است . فرزندان اين رئيس اعظم و فقيه افخم را نيز شنيدهايم كه از اجلهء علماء مىباشند و جلهء فقهاء . سيد العلماء مازندرانى از افاضل مجتهدين بود و رياستى معتدبها داشت و بعضى از اهل تحقيق او را با شيخ الطايفه استاد الكل مرتضى الانصارى هم سنگ مىگرفتند . اين بزرگوار به ملاحت منطق و فصاحت بيان يگانهء روزگار به نظر مىآمد . اعليحضرت اقدس همايون را نسبت به وى اقبالى عظيم و توجهى عن الصميم بود ، اعلى الله مقامه . حاج مولى هادى مدرس طهرانى محققى جليل القدر و مجتهدى عظيم الشأن بود . كافهء افاضل دار الخلافه بر وى تلمذ مىكردند . غالبا فصول را در علم اصول عنوان قرار مىداد و رياض را در فن فقه . و در عصر اين بزرگوار تحصيل علوم شرعيه در طهران بر وجه اكمل ممكن بود و بعد از وى آن رونق نماند و آن رواج برفت و اشتهارش به مدرس از آن بود كه در اواسط عمر مدتى در مدرسهء حاج محمد حسين خان مروزى فخر الدوله تدريس مىفرمود . وى در سنهء 1295 رحلت نمود ، اعلى الله مقامه . حاج مولى رفيع گيلانى مشهور به شريعتمدار از مشايخ علماء و معمرين مجتهدين بود . اشتهار و اعتبارى زايد الوصف داشت . به ثروت و مكنت وى در مملكت گيلان كمتر كسى مىرسيد . بعضى از آثار بزرگوار به يادگار گذاشته از قبيل پل سياهرود و راه جهنم دره و پل منجيل .