محمد حسن خان اعتماد السلطنه
197
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
زمانى نيز در معيت حاجى سيد محمد باقر اصفهانى حجة الاسلام گذرانيد و در فقه و اصول و فنون معقول تصنيفات پرداخت و در خط نسخ و شكسته ميان علماء كافة نظير نداشت . در سال يكهزار و دويست و هشتاد و شش هجرى چنان كه در تاريخ « مآثر السلطان » نيز نوشتهام به قزوين درگذشت و شصت و پنج سال داشت ، و از اولادش آقا سيد موسى در قزوين رياست معتدبها دارد ، و ميرزا ابو القاسم ناظم العلماء قزوين مىباشد و در خط تحرير و حسن محضر و فضايل ديگر وارث مراتب پدران است ، ايدهما الله تعالى . شيخ جعفر بن محمد على النورى اصلا الطهرانى موطنا از اجلهء مجتهدين و مروجين دين بود . از خدمت شيخ اجل فقيه اعظم شيخ محمد حسن صاحب الجواهر درجهء علياى فقاهت داشت و به طهران در مسجد حاج سيد عزيز الله امامت جماعت مىكرد . هم به دار الخلافه درگذشت و به حجرهاى كه بر يمين شخص وارد صحن صدوق عليهما الرحمة مقابل حجرهء مزار آقا محمد مهدى نواب است مدفون گرديد و آن دو حجره بر طرفين درب صحن مزبور از سمت داخل واقع شده است . و برادرزادهء او صاحب اين عنوان حاج شيخ رضا فى التاريخ در طهران از اتقياء و اخيار به شمار مىآيد . آقا مير سيد محمد شهشهانى اصفهانى مجتهدى مشهور و مدرسى معتبر بود و احيانا دعوى تقدم بر معاصرين مىفرمود . بر قوانين و رياض تعليقاتى نوشته و تصنيفات ديگر نيز به يادگار گذاشته . حاج محمد جعفر آبادهاى فارسى از فحول مجتهدين طريقهء جعفريه و مشاهير مروجين شريعت محمديه است . عظماء علماء در حضرت وى خويشتن را خرد مىشمردند و بزرگان دين و دنيا نام مباركش به حرمت تمام مىبردند . در علو درجهء فقاهت و سمو مقام زهد و عبادت همه معاصرين بر وى غبطه مىآوردند . در ادبيات و متن اللغة و علم رجال و درايه نيز كمنظير بود ، رفع الله تعالى مقامه و حشره مع المحقق و العلامة . ملا علينقى خيارجى از مشاهير مجتهدين قزوين بود و خيارج از قراى خالصهء آن خطه مىباشد . مشاراليه در اصول و فقه پيوسته تدريس مىكرد و غالبا خود در شهر قزوين شريعت را ترويج مىنمود ، اعلى الله مقامه . ملا زين العابدين گلپايگانى مجتهدى فحل و مرجع جميع اهل فضل بود و در جنب فقاهت و علو درجهء اجتهاد وى كليهء افاضل اين دوران و مجتهدين ديار ايران خود را خرد مىشمردند ، بعضى از علماء او را در دوازده فن صاحب رأى و مقام اجتهاد مىدانند و گروهى در حق آن بزرگوار به مكاشفه و خوارق عادت معتقدند .