محمد حسن خان اعتماد السلطنه
163
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
افتتاح تئاتر ( تماشاخانه ) اگرچه هنوز به سرحد شياع تام نرسيده است اما دست خواص با كورهء آن به كرات چيده . تأسيس قانون نظامى در لباس و چادر و نوكر على طبقاتهم و درجاتهم تا هم در مؤونه و مخارج تخفيف باشد و هم امتياز وضيع از شريف و شرح اين قانون را در اخبار و احوال سال يكهزار و دويست و هفتاد و چهار هجرى مطابق سنهء حادى عشر جلوسى از روزنامجات و تواريخ مىبايد خواند . غرس توت و تربيت ابريشم در كشور فارس به دست مهر على خان نورى شجاع الملك . ايجاد نصب لوحهء تصوير همايون اعلى در مجلس حكم عدليهء عظمى از سال هفتم جلوس بر سرير سلطنت محروس مقرر گشت . ايجاد ادارهء احتساب هرچند امر احتساب از تكاليف طبيعيه است و جعل جديد در آن تصوير نمىشود چه از وقتى كه جنس انس را در عالم اجتماعى به هم رسيده به دايرهء احتساب كه از فنون شجرهء قانون است و شجون حديث زاكون « 1 » احتياج افتاده . ابو حامد غزالى رفع الله مقامه المتعالى در احتساب بابى پرداخته و صاحب « نفح الطيب » خطة الحسبه را به ممالك مغربيه در عداد ادارات مهمه شمرده است و هركس در تواريخ اسلام تتبع تمام دارد مىداند كه منصب احتساب را همواره با علماء بزرگ تفويض مىكردهاند و نهى از منكرات از تكاليف اوليه آن ادارهء سنيه بوده است ، خواجه مىفرمايد : محتسب خم شكست و من سر او . و شاه طهماسب كبير انار الله تعالى برهانه در روزنامهء خود مىنويسد كه چون نوكرهاى خود را تكليف توبه كردم گفتند از جميع معاصى مىتوان بازگشت الا از شرابخوارگى كه سلطنت را از آن گريز نيست . گفتم بمانيد تا در اين باب شايد به خواب چيزى ببينم . پس قضا را در همان وقت بخواب ديدم كه سيد محتسب الملك در روضهء رضويه پايين پاى مبارك دست مرا بگرفت و از جميع مناهى و معاصى توبه داد . الغرض اين كار هميشه برقرار بوده است و در تكاليف اتساعى داشته ولى از مدتى دراز و عهدى ديرباز وظايف اين كار متجزى گرديده غالبا در حكومتها مدغم بود و يا با ضبطيهء بلاد منضم . در اين دولت بيزوال دايرهء احتساب استقلال يافت و حدودى معين پيدا كرد و تكاليفى مشخص به هم رسانيد و در تاريخ تأليف كتاب دايرهء مهمهء احتساب با نگارنده است . ايجاد ادارهء پليس اين اداره در دولتهاى مغرب زمين و ينگى دنيا اهميتى عظمى دارد حتى در دولت
--> ( 1 ) - مأخوذ از روسى به معنى قانون ( فرهنگ نفيسى ) .