ميرزا مهدي خان استر آبادى
مقدمه 29
جهانگشاى نادرى ( فارسى )
يكنوع شلختگى و بىبند و بارى دارند . مثلا كوه « سالند » يا « سالنده » كه تواريخ بختيارى آن را چنين ضبط كردهاند از طريق ايشان « سالم » ضبط شده و با همراه كردن عبارت « سالم و غانم » به آن ، احتمال هرگونه تصحيف و تحريفى از جانب نساخ را از بين بردهاند ، و نيز به آخر كتاب « سنگلاخ » « رود سيحون » رودى آمده كه از هند به تركستان ميرود ! ! تركستانى كه در جنگ ايلبارس ميرزا مهدى خان آن را كاملا ديده است و هندى كه در جنگ محمد شاه نقاط كوچك و ريزش ، كه ممكن است بستر اين رود شود ، همه از زير نظر او گذشته است . سرجمع « اين بىبند و بارى نويسنده » و « ضبط مغلوط نساخ » ، بدبختانه تحولات اسماء درين دويست سال اخير مشكل ديگرى اضافه بر مشكلات قبل كرده است . توضيح آنكه : گذشت ايام در اين دويست ساله حروف قريب المخرج را در پارهاى از كلمات بجاى هم نشانده و باعث شده است كه « علمدشت » زمان نادر ، امروز « الندشت » ضبط و تلفظ شود . با توجه بمطالب فوق همواره اختلافهاى موجود در جهانگشا اين سه حدس را پيش مىآورد : يا اين اختلاف ناشى از ميرزا مهدى خان است ، يا ناشى از گذشت زمان ، و يا وابسته باشتباه نساخ . اين سه حدس - كه با اغلب اسماء مغلوط همراه بود - از يكطرف و فكر حفظ امانت و دست نبردن باصل نوشته و متن از طرف ديگر ، گاه چنان عرصه را براى تصحيح تنگ مينمود كه معلوم نبود چه بايد كرد . زيرا اگر دست بتصحيح غلطى زده ميشد بعيد نبود كه اين غلط از آن نويسنده بوده و با دست بردن در آن بامانت متن خيانت شده باشد . بتجويز اهل فن آخر حل اين مشكل به آن كشيد كه يكى از نسخ خطى بعنوان « اصل » اختيار شود و بدون كم و كاست اسماء آن بچاپ رسد و سپس آنچه لازم تصحيح باشد در تعليقه گفته و نوشته آيد . - براى اينمنظور نسخهء « ط » كه اقدم النسخ و به ظاهر حاوى اغلاط كمتر بود بعنوان اصل - در اسامى اماكن - اختيار شد و نقاط آن بدون دستخوردگى حتى در مواردى كه غلط بيّن بود بچاپ رسيد تا نه ترجيح بلا -