ابن خرداذبه وصف كاملى را كه احتمالا از زبان معاصر خويش ، محمد بن موسى خوارزمى ، دربارهء غار اصحاب كهف شنيده در كتابش چنين آورده است : هوتة الرقيم فرورفتگىاى است در زمينى به اندازهء 200 در 200 ذراع كه رودى به آن وارد مىشود و در وسط آن ، درياچهء هوته است . اطراف آن درياچه درختانى است و گرد درختان در پايه يا دامنهء كوه ، خانه‌ها و منازل مسكونى واقع است كه از آن خانه‌ها بيشتر از صد مرد خارج مىشود و هر خانه درى در آن كوه و زير زمين آنجا دارد كه شخص را به سوى آن طرف درياچه مىبرد . مردم هرگاه از اطراف آن فرورفتگى به درون آن نگاه كنند ، آن را چون كاسه‌اى مىبينند . ابن خرداذبه اضافه مىكند كه كوزه‌اى از آب آن درياچه و نان تنورى و پنير براى على بن يحيى هديه آوردند و گفتند : ما روميان فقيرى ( ضعيفى ) هستيم و جنگجو نيستيم . فقط خدمتگزاران مردمى هستيم كه در اين هوته‌اند كه خداوند ايشان را بر آنجاها مسلط كرده بود . آن مردم ( خدمتگزاران ) در غارى كه در زمين هوته بود با نردبانى كه هشت ذراع ارتفاع داشت بالا و پايين مىرفتند . در آن غار سيزده مرد و يكى از آنان نوجوانى امرد ( بىريش ) بود . در تن آنها جبّه‌ها و لباسهاى پشمين و در پايشان پاپوش و نعلين بود ، موهايى را در صورت يكى از آنان گرفتم و كشيدم چيزى از آن به دستم نيامد . « 1 » ابن فقيه مىنويسد : نام آن غار جيرم است و اصحاب رقيم در قسطنطنيه در كوهى هستند كه در آنجا درّه‌اى است و ايشان سيزده مردند . « 2 » اصطخرى دربارهء اصحاب كهف سخن نمىگويد ، ولى در وصف رقيم مىنويسد : شهرى است نزديك بلقاء . ديوارها و خانه‌هاى آن شهر همه سنگ است ؛ پندارى كه همه از سنگ يكپارچه ساخته شده‌اند . « 3 » احتمالا اين گفتهء اصطخرى اشاره به آثار نبطيان قديم در اين حدود بوده است . مسعودى دربارهء اصحاب كهف و محل آنان ، بنابر آنچه در كتاب گمشدهء فنون المعارف خود نقل و در كتاب التنبيه و الاشراف به آن اشارهء مختصرى كرده مىنويسد : دربارهء محل اصحاب كهف اختلاف است . بعضى محل آنها را در شهر

--> ( 1 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 87 . ( 2 ) . مختصر كتاب البلدان ؛ ص 147 . ( 3 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 66 و تقويم البلدان ؛ ص 245 .