275 ق / 888 م كه سراسر اندلس در فتنه و آشوب بود ، جيّان نيز مانند شهرها و مراكز بزرگ ، همچون اشبيليه و بطلميوس ، صحنهء رقابتهاى خونين ميان عرب و بربر بود . « 1 » يعقوبى مىنويسد : از قرطبه به سمت شرق ، شهرى است كه آن را جيّان گويند و كسانى كه از جند قنّسرين و عواصم به اين سرزمين آمده‌اند ، آنجا منزل دارند . آنان مردمى به هم آميخته از عرب معدى و اهل يمن هستند . « 2 » به نوشتهء ابن فقيه ، معدن نقره و طلاى اندلس در تدمير است و ميان تدمير و قرطبه ده روز راه فاصله است و معدن نقره در بالاى شهرى است به نام جيّان و معدن جيوهء جيّان در محلى به نام فحص البلوط است . « 3 » اصطخرى در نيمهء اوّل قرن چهارم هجرى ، جيّان را از شهرهاى مشهور اندلس « 4 » و صاحب حدود العالم در نيمهء دوم قرن چهارم هجرى آن را شهرى با نعمت و آبادان و جايگاه بازرگانان روم و مغرب و مصر با خواستهء بسيار و هواى معتدل معرفى كرده‌اند . « 5 » در 466 ق / 1074 م ، پس از درگذشت باديس بن حبّوس ، المعتمد بن عباد لشكر به جيّان كشيد و آنجا را تصرف كرد . « 6 » در 483 ق / 1090 م كه مرابطين به اندلس حمله كردند ، گروههايى از آنان شهرهاى جيّان و قرطبه را مورد حمله قرار دادند . « 7 » حدود سال 539 ق / اوايل 1145 م قاضى جيّان ، يوسف بن عبد الرحمان جزى ، عصيان و شورش كرد و بر جيّان دست يافت ؛ ولى حكومت او چندان دوام نيافت و سيف الدولة بن هود بر جيّان غلبه يافت . « 8 » ادريسى در قرن ششم هجرى در وصف جيّان مىنويسد : شهرى است نيكو ، پرنعمت و ارزان . گوشت و عسل بسيار و حدود سه هزار دهكده دارد كه در همهء آنها كرم ابريشم تربيت مىكنند . جيّان چشمه‌هاى فراوانى دارد كه از زير باروى شهر جارىاند . شهر مركز

--> ( 1 ) . تاريخ دولتهاى اسلامى در اندلس ؛ ج 1 ، ص 348 - 349 . ( 2 ) . البلدان ؛ ص 134 . ( 3 ) . مختصر كتاب البلدان ؛ ص 87 . ( 4 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 44 و صورة الارض ؛ جزء 1 ، ص 105 و احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 82 . ( 5 ) . حدود العالم ؛ ص 182 . ( 6 ) . تاريخ دولتهاى اسلامى در اندلس ؛ ج 2 ، ص 144 و 173 . ( 7 ) . اعمال الاعلام ؛ ص 163 و تاريخ دولتهاى اسلامى در اندلس ؛ ج 2 ، ص 353 . ( 8 ) . اعمال الاعلام ؛ ص 259 .