حسين قرچانلو
44
جغرافياى تاريخى كشورهاى اسلامى ( فارسى )
براى گازران ( جامهشويان ) تعبيه كرده بودند . بازارهاى دمشق از پررونقترين و منظمترين و خوشسازترين بازارهاى ممالك جهان است ، بويژه تيمچههاى چند طبقهء آن كه به قيساريه ( سزاريه ) معروف است و همچون مهمانسراهايى استوار با درهايى آهنين بسان در كاخهاست و هر قيساريه مخصوص راسته و صنفى مستقل و معين است . « 1 » ابن جبير در وصف مقصورههاى مسجد جامع دمشق مىنويسد : نخستين مقصوره را معاويه ساخت ؛ بعدها مقصورهء ديگرى به نام مقصورهء صحابه در مسجد ساخته شد تا آنگاه كه همهء كليسا را مسجد كردند . آنگاه ، مقصورهء ديگرى در ميان مسجد بنا كردند كه از مقصورهء صحابه بزرگتر بود . در سمت غربى مسجد به محاذات ديوار مقصورهء سوم ، اهل علم كه از حنفيان بودند براى تدريس گرد مىآمدند و در همان جا نماز مىگزاردند . در اين مسجد كنجها ( يا زواياى ) ديگرى نيز وجود داشت كه طلّاب علوم براى نسخهنويسى و درس و بر كنار بودن از ازدحام مردم از آنها استفاده مىكردند . مسجد جامع دمشق را سه گنبد و بارگاه در داخل صحن است : يكى در سمت غربى مسجد كه بزرگترين گنبد است و بر چهار ستون بلند مرمرين قرار گرفته و مانند برجى آراسته به قطعات مرمر رنگين به رنگهاى دلنشينى است كه از زيبايى به گلزارى مىماند و بر فراز آن گنبدى سربى است و فوّاره آبى بر آن گنبد فرو مىريزد . گنبد و بارگاه كوچك ديگرى كه مرمرين و هشت پهلو و درون تهى است در ميان صحن مسجد قرار دارد كه آن نيز با مرمرهاى رنگين تزيين شده و بر چهار پايهء ستون مرمرين استوار شده است و آن نيز فوّارهاى دارد و آب كه از آن فوران مىكند ، از فرط زيبايى و ظرافت مردم را به هوس مىافكند كه دهان به زير آن گيرند و آب بنوشند . اين بارگاه را قفس آب خوانند . در سمت شرقى مسجد نيز گنبد سومى بر هشت پايهء ستون مرمرى به شكل همان گنبد بزرگ وجود دارد ، اما كوچكتر از آن است . در سمت شمال صحن درى است بزرگ كه به مسجد بزرگ ديگرى گشوده مىشود و در ميان صحن آن مسجد ، حوضى بزرگ و مرمرين و مدوّر قرار دارد كه همواره آب از كاسهء مرمرين سپيد و هشت پهلوى آن به
--> ( 1 ) . سفرنامهء ابن جبير ؛ ص 352 .