و منبع برگزيدگان آن ديار بوده است . بعد از سرآمدن روزگار امويان ، ملوك الطوايف بر آن مسلط شدند و در اين زمان ( زمان ياقوت ) ، قرطبه از حاكميت سلطانى كه امور آن را به عهده بگيرد محروم مانده و بر اثر ظلم و جور دچار ويرانى گرديده و جاى آن را اشبيليه كه بنى عباد آن را آباد كرده بود ، گرفته است . « 1 » سرانجام مسيحيان ، اين شهر را محاصره كردند و مردم با وجود دفاع جانانه از شهر و دين خويش ، مجبور به تسليم شدند و مسيحيان در 23 شوال 633 / بيست و نهم ژوئن 1236 شهر را گرفتند و بلافاصله مسجد جامع آن را به كليسا بدل كردند . « 2 » ابو الفداء در نيمهء اول قرن هشتم هجرى در وصف قرطبه مىنويسد : گرداگرد ( محيط ) قرطبه سى هزار ذراع است و از بزرگترين شهرهاى اندلس محسوب مىشود . شهرى است با بارويى استوار از سنگ ؛ تعداد مساجدش به هزار و ششصد و حمامهايش به نهصد مىرسد . شهر در زمان ابو الفداء چهار دروازه داشته است . از ديگر اعمال مشهور آن ، كورهء قصير است كه در مشرق قرطبه واقع است . مشهورترين اعمال آن ، حصن المدور است كه لشكرگاهى بزرگ بوده است . همچنين حصن ديگرى به نام حصن المراد در مغرب قرطبه واقع است و ديگر ، كورهء بزرگ و وسيع عافق است . « 3 » آخرين تلاش مسلمانان براى بازپس‌گيرى قرطبه در 888 ق / 1483 م به وسيله ابو عبد الله محمد پادشاه جوان غرناطه انجام شد ؛ ولى او در نزديك قرطبه از سپاه مسيحيان شكست خورد و به اسارت افتاد . « 4 » حمد الله مستوفى كه معاصر با ابو الفداء و همزمان با تسلط مسيحيان بر اندلس بوده ، مىنويسد كه دار الملك اندلس قبلا قرطبه بوده است و در مغرب بزرگتر و پرنفعتر و پرميوه‌تر از آن ، شهرى نبوده است و بارو از سنگ داشته و در آن مردم متمول بسيار بوده و اكنون در آبادى وسط است و دار الملك اندلس ، اشبيليه است . « 5 »

--> ( 1 ) . معجم البلدان ؛ ج 4 ، ص 324 . ( 2 ) . تاريخ دولتهاى اسلامى در اندلس ؛ ج 5 ، ص 21 . ( 3 ) . تقويم البلدان ؛ ص 211 . ( 4 ) . تاريخ دولتهاى اسلامى در اندلس ؛ ج 5 ، ص 187 . ( 5 ) . نزهة القلوب ؛ ص 265 .