حسين قرچانلو
43
جغرافياى تاريخى كشورهاى اسلامى ( فارسى )
بزرگ جارى است و در برخورد با سنگها صدايى مهيب و سهمگين دارد و با وجود فاصله زيادى كه تا پايين كوه دارد ، صداى ريزش آن به گوش مىرسد . محل ريزش آب اين رود در كنار دهكدهء ابل است و از آنجا به سمت شهر در جريان است و در مسير ، نهرهاى متعددى ، از جمله رود مزه ، رود يشكور ، رود يزيد و چند رود ديگر به آن مىريزد . آب اين رود كه به بردى معروف است قابل شرب نيست ؛ زيرا فضولات و زبالههاى شهر دمشق و بازماندهء فاضلاب حمامهاى شهر به آن ريخته مىشود . اين رود از وسط شهر دمشق عبور مىكند و در شهر ، پلى بر فراز آن بستهاند كه رفتوآمد مردم از روى آن است . ادريسى اضافه مىكند كه مسجد جامع دمشق از بناهاى صابئان است و بر فراز محراب آن گنبدى است كه زير آن گنبد نمازخانهء آنان بوده ؛ سپس به دست يونانيها افتاد . پس از مدتى يهود بر آن تسلط يافتند . بعد از آن ، مسيحيان بر آنجا دست يافتند و آنجا را به كليسايى تبديل كردند و چون اسلام در آنجا رونق گرفت ، در زمان وليد بن عبد الملك به مسجد جامع زيبايى تبديل شد . شهر دمشق به داشتن انواع و اقسام هنرها و صنايع معروف است . پارچههاى حرير و خز و ديباهاى نفيس و گرانبها و بىنظيرى در آن بافته و به شهرهاى ديگر صادر مىشود . فرآوردههاى بافته شدهء آن با زيباترين ديباهاى رومى و حرير شوشترى و بافتههاى اصفهان برابرى مىكند . پارچههاى آن از نظر طرح و ريزبافتى و ارزشمندى با پارچههاى لباسى نيشابور و پارچههاى عالى تنّيس رقابت مىكند . در درون دمشق و در آباديهاى آن آسيابهاى زيادى وجود دارد كه گندم زيادى را آرد مىكنند . دمشق بازرگانى پردرآمدى دارد و از گرانقدرترين شهرهاى شام و پيشرفتهترين آنهاست . « 1 » در نيمهء دوم قرن ششم هجرى جهانگرد معروف اندلسى ، ابن جبير كه دمشق را ديده ، در وصف بازارهاى آن مىنويسد : راسته بازار بزرگ آن متعلق به رويگران است كه از درازا به ديوار سمت قبلهء مسجد جامع متصل است و راسته بازارى زيباتر و بزرگتر از آن ، به طول و عرض ، وجود ندارد . پشت اين راسته بازار و نزديك به آن سر طويلهاى . . . وجود دارد كه زمان او ( ابن جبير ) مسكون بوده است و در آن جاهايى
--> ( 1 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 366 - 369 .