گفته‌اند كه شهر چنان وسعت داشت كه شبها در سايه نور چراغهايى كه در امتداد كاخها و عمارات به هم پيوستهء آن نصب شده بود ، انسان مىتوانست تا ده ميل راه طى كند ؛ نيز گفته‌اند كه شهر از يك طرف 24 ميل و از طرف ديگر شش ميل وسعت يافته بود و تمام اين منطقه در ساحل وادى الكبير از خانه‌ها و كاخها و مسجدها و باغها پوشيده شده بود . شهر 113 هزار خانه و بيست و يك محله داشت . جمعيت شهر قرطبه در آن زمان به دو ميليون نفر مىرسيد و 700 حمام ، 80 هزار دكان و هفتاد كتابخانه ، غير از كتابفروشيها ، داشت . « 1 » مسجد عظيم قرطبه كه بنايش از زمان عبد الرحمن داخل شروع شده بود و هريك از اميران اموى قسمتى را بر آن افزوده بودند ، در زمان عبد الرحمن الناصر و فرزندش ، حكم ، چنان عظمتى يافته بود كه تاريخ‌نويسان معتقدند در سراسر ممالك اسلامى آن زمان مسجدى به بزرگى و زيبايى مسجد قرطبه نبوده است . اين مسجد پيش از آمدن مسلمانان به اندلس كليسا بود و پس از فتوحات اسلامى ، مانند كليساى دمشق ، ميان مسلمانان و مسيحيان تقسيم شد و مسلمانان تدريجا تمام كليسا را به مسجد تبديل كردند . شگفت‌ترين بخش مسجد ، گلدستهء آن است كه در هيچ يك از مساجد اسلامى نظير ندارد . ارتفاع اين گلدسته تا جاى اذان‌گو ، 54 ذراع و تا بالاى گلدسته ، 74 ذراع است و در هر چهار گوشه ، پهناى آن به 18 ذراع مىرسد و تمام گلدسته از سنگهاى گرانقيمت ساخته شده است . كم كم مسجد مزبور توسعه يافت تا اينكه در زمان عبد الرحمن الناصر وسعت آن به 225 در 205 ذراع رسيد و در دورهء فرزندش ، حكم المستنصر ، صد و پنج ذراع ديگر به طول مسجد افزوده شد و درازاى آن 285 ذراع گرديد . زمين مسجد با يازده تخته سنگ فرش شده بود كه پهناى هر تخته سنگ ميانين 16 ذراع و پهناى دو تخته سنگ شرقى و غربى 15 ذراع و پهناى شش تخته سنگ ديگر هركدام يازده ذراع بود . سقف شبستان مسجد بر 1293 ستون مرمر استوار شده بود . در اين مسجد 280 شمعدان نقره مىسوخت و در وسط مسجد نيز چيزى مانند تنور مسى

--> ( 1 ) . اندلس يا حكومت مسلمين در اروپا ؛ ص 92 - 93 و تاريخ عرب ؛ ص 672 و تاريخ تمدن اسلام ؛ ج 5 ، ص 958 .