ادبيات شكوفا شد و در قرطبه كتابخانه‌اى عظيم تأسيس گرديد كه از نظر وسعت و تنوع كتابهايش ، يكى از بزرگترين كتابخانه‌هاى قرون وسطى بود . اين گرايش به علم و ادب و جمع كتب از زمان امير عبد الرحمن داخل آغاز شد و در عصر حكم به اوج خود رسيد . در روزگار امير محمد بن عبد الرحمن اوسط كتابخانهء قصر خلافت از بزرگترين كتابخانه‌هاى قرطبه بود . عبد الرحمن الناصر به جمع‌آورى نفايس كتب از سراسر آفاق شوقى وافر داشت ، تا آنجا كه قيصر قسطنطنيه هنگامى كه سفيرانى نزد او فرستاد ، پيش از هر چيز دو كتاب كه از ذخاير قدما بود به او اهدا كرد . چون الناصر درگذشت ، پسرش ، حكم ، به گرد آوردن كتابخانه‌هاى قصر و تنظيم آنها همت گماشت . بر اثر كوشش حكم ، كتب نفيسى در علوم مختلف چندان نزد او گرد آمد كه در نزد كسى گرد نيامده بود . چون غرفه‌هاى قصر خلافت در قرطبه گنجايش آن همه كتاب را نداشت ، دستور داد در نزديكى قصر بناى عظيمى مخصوص كتابخانه بسازند . حكم ادارهء كتابخانهء بزرگ قرطبه را به برادرش ، عبد العزيز ، سپرد و برادر ديگرش ، منذر ، را بر مدرسهء بزرگ قرطبه و استادان آن گماشت . مدرسهء بزرگ قرطبه در آن روزگار مشهورترين مدارس عالم و مركز آن ، مسجد جامع قرطبه بود و در آنجا حلقه‌هاى مختلف علوم تشكيل مىشد . « 1 » در باب تعداد كتابهاى موجود در كتابخانهء بزرگ اموى كه حكم المستنصر در قرطبه تأسيس كرده بود ، اختلاف است ؛ بعضى از مورخان اين رقم را چهارصد هزار و بعضى ديگر ششصد هزار گفته‌اند . « 2 » اين ارقام براى بيان عظمت آن حركت فكرى و ادبى كه در آن عصر درخشان در قرطبه پديد آمده بود ، كافى است . كتابخانهء بزرگ قرطبه همچنان بر پاى بود تا در سال 400 ق كه در اندلس فتنه افتاد و بربرها قرطبه را محاصره كردند . در ايام محاصره ، بيشتر كتابها را از خزاين كتب بيرون آوردند و به امر واضح ، غلام المنصور محمد بن ابى عامر ، فروختند و باقى كتابها ، هنگامى كه بربرها قرطبه را گرفتند به غارت رفت . « 3 » دربارهء عظمت قرطبه در دوران عبد الرحمن الناصر و فرزندش ، حكم المستنصر ،

--> ( 1 ) . تاريخ دولتهاى اسلامى در اندلس ؛ ج 1 ، ص 493 - 497 . ( 2 ) . اندلس يا حكومت مسلمين در اروپا ؛ ص 91 . ( 3 ) . تاريخ ابن خلدون ؛ ج 3 ، ص 211 و نفح الطيب ؛ ج 1 ، ص 369 .