حمّوديهاى اندلس است . « 1 » يحيى بن محمد بن ادريس ( يحيى اول ) در 234 ق / 848 - 849 م به پادشاهى نشست و شهر فاس را تجديد بنا كرد و براى بازرگانان مهمانخانه‌ها و گرمابه‌ها ساخت و ربضها ( حومه‌ها ) احداث نمود . مردم از جاهاى دور به فاس مىآمدند . از ميان كسانى كه به فاس آمدند ، زنى بود توانگر و ثروتمند از قبيلهء هواره از مردم قيروان به نام فاطمه كه او را امّ البنين مىگفتند . ثروت اين زن از طريق ارث به او رسيده بود و مىخواست آن را در راه خير صرف كند . از اين روى ، در عدوة القرويين بناى مسجد جامع را پىافكند و اين واقعه در 245 ق / 859 - 860 م بود . در صحن آن چاهى حفر كرد كه آبى گوارا از آن بيرون مىآمد . از آن پس ، چون مسجد امام ادريس گنجايش لازم را نداشت ، نماز و خطبه را به اين مسجد منتقل كردند . در 234 ق / 848 - 849 م يحيى بن يحيى ( يحيى دوم ) جاى پدر را گرفت . مردم بر او كه مردى بدسيرت بود ، شوريدند و او را از عدوة القرويين به عدوة الاندلسيين راندند . وى دو شب در آنجا متوارى زيست و از شدت اندوه در همانجا درگذشت . « 2 » پس از مرگ وى ، يحيى بن قاسم بن ادريسى ( يحيى سوم ) بر فاس تسلط يافت . « 3 » ابن خرداذبه نخستين جغرافيادانى است كه در اواخر قرن سوم هجرى از فاس به عنوان منزلگاهى كه طنجه در پشت آن قرار دارد ياد كرده است . « 4 » يعقوبى در اواخر قرن سوم هجرى از فاس نام مىبرد و مىنويسد : در ساحل رودخانه‌اى به همين نام قرار دارد . شهرى است باشكوه با عمارتها و منزلهاى بسيار . در طرف غربى رودخانهء فاس كه رودى بزرگتر از آن بر روى زمين نيست و سه هزار آسياب بر كنار آن داير است ، شهرى واقع است كه عدوة الاندلسيين يا مدينة اهل فاس ناميده مىشود و داوود بن ادريس در آنجا منزل دارد . بر ساحل رودخانهء فاس آباديهاى باشكوه و قريه‌ها و كشتزارها و مزرعه‌ها قرار دارد و آب آن رود از چشمه‌هايى است كه در سوى قبلهء شهر واقع است . جز اينكه ايشان ( مردم شهر )

--> ( 1 ) . المغرب فى ذكر بلاد افريقيه و المغرب ؛ ص 124 و تاريخ ابن خلدون ؛ ج 3 ، ص 18 . ( 2 ) . تاريخ ابن خلدون ؛ ج 3 ، ص 19 . ( 3 ) . البيان المغرب ؛ ج 1 ، ص 212 . ( 4 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 67 .