ديوارهاى شهر عالى و محكم بنيان و هواى شهر لطيف و پاكيزه و اطراف شهر بيابان و درياست . در شهر ، هتلهاى بسيار و گرمابه‌هاى آب گرم وجود دارد . شهر از سمت خشكى خندق بزرگى دارد كه آب باران داخل آن گرد مىآيد . قبل از ورود اعراب به افريقيه ، اطراف شهر باغهاى شگفت و ميوه‌هاى پاكيزه داشت كه امروز ( زمان اويسى ) چيزى از آنها باقى نمانده است . « 1 » در 554 ق / 1159 م مردم صفاقس و عربها به زويله رفتند و با كمك آنها مهديه را محاصره كردند . گيوم ، جانشين رجار امير نور ماند ، مهديه را به آذوقه و اسلحه يارى داد و فرنگان شهر را گشودند و مردم آن را قتل عام كردند . « 2 » در دهم محرم 555 ق / 160 م ابو محمد عبد المؤمن شهر مهديه را به صلح گشود . « 3 » ياقوت در قرن هفتم هجرى اوصافى را كه بكرى و ادريسى دربارهء مهديه گفته‌اند ، تأييد كرده ، مىنويسد : به فرمان ابو محمد عبد المؤمن ، شهر ديگر مهديه ، يعنى زويله جايگاه تجار و بازرگانان پارچه‌فروش و ديگران است . آب مشروب مردم از چاهها و آب‌انبارهاست . « 4 » ابو الفداء در قرن هشتم هجرى در تأييد گفتهء جغرافيادانان قبل از خود مىنويسد : مردم در مهديه پرشكوه‌ترين بناها را ساخته‌اند و آن شهر يكى از شهرهاى بزرگ آن ديار است . « 5 » لئون افريقى كه در قرن دهم هجرى مهديه را ديده ، در وصف آن مىنويسد : بعد از تسلط مسيحيان ( در 543 ق / 1148 - 1149 م ) ، عبد المؤمن ، خليفه مراكش ، آنجا را بازپس گرفت و اكنون در دست پادشاه تونس است كه از طرف او براى گردآورى مالياتها ، والى تعيين شده است . مردم آن ، بازرگانانى هستند كه تجارت دريا مىكنند و غير از آنان ، شمار بسيارى از اعراب در آن شهر زندگانى مىكنند كه از فقر ، حتى نمىتوانند كشاورزى كنند . اكنون ( قرن دهم هجرى ) كنت بييرنقار با قدرت تمام و با نه كشتى جنگى بر آنجا مسلط شده است . « 6 » در 946 ق / 1539 م شارل‌كن ، پس

--> ( 1 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 282 - 283 و البيان المغرب ؛ ج 1 ، ص 313 . ( 2 ) . تاريخ ابن خلدون ؛ ج 4 ، ص 324 . ( 3 ) . البيان المغرب ؛ ج 1 ، ص 316 و تاريخ ابن خلدون ؛ ج 4 ، ص 325 . ( 4 ) . معجم البلدان ؛ ج 5 ، ص 229 - 231 . ( 5 ) . تقويم البلدان ؛ ص 193 . ( 6 ) . وصف افريقيا ؛ ج 2 ، ص 86 - 87 .