حسين قرچانلو
285
جغرافياى تاريخى كشورهاى اسلامى ( فارسى )
شهر مهديه در زمان عبيد الله اشاره كرده و هم به توصيف شهر ، در زمان خود پرداخته است . وى مىنويسد : شهر مهديه از سه جهت توسط دريا احاطه شده و فقط از جانب غربى به آن رفتوآمد مىكنند . ربض بزرگى دارد كه به زويله معروف است . در اين ربض ، بازارها و گرمابهها و خانههاى مردم قرار دارد و معز بن باديس زيرى بر گرد آن ، ديوارى كشيده كه درازا و پهناى آن امروز ( زمان بكرى ) حدود دو ميل است و بنيان ديوار از سنگ است و دو دروازهء آهنين دارد و در آنها چوبى به كار نرفته و وزن هر در ، هزار قنطار است و درازاى آنها ، سى وجب و در هر در ، ميخهايى به وزن 6 رطل به كار رفته است و در هر دو در ، صورت حيوانات نقش شده است . در مهديه آبگير بزرگى است كه سيصد ستون دارد و آب آن ، از قناتى واقع در آبادى منانش تأمين مىشود . عبيد الله اين آب را از آنجا به شهر آورده است . اين آبادى نزديك مهديه است و اين قنات در جايى به نام اقداس واقع است . آب اين قنات در آبگير داخل شهر و نزديك جامع مىريزد و از آن آبگير ، به وسيلهء دولاب به كاخ برده مىشود . نزديك منانش چاههاى ديگرى است كه آب آنها با دولاب كشيده و در مخزن ديگرى ريخته مىشود و از آنجا به مجراى قنات فوق الذكر هدايت مىشود و به مهديه مىرود . مهديه لنگرگاهى دارد براى كشتيهايى كه از اسكندريه و شام و صقلّيه و اندلس و ديگر جاها مىآيند . لنگرگاه در سنگ سخت ( صخرهاى ) كنده شده و گنجايش نهصد كشتى دارد و در دو طرف دهانهء آن ، زنجيرى انداختهاند كه هرگاه اراده كنند ، مىتوانند از ورود كشتيها به داخل لنگرگاه جلوگيرى كنند ؛ بويژه كه از ورود كشتيهاى روم بيمناكند . عبيد الله پس از آنكه وسعتى به شهر و ديوار آن داد ، بر ديوار مهديه به سمت دريا و داخل ، شانزده برج ساخت . بعضى از اين برجها عبارتند از : برج ابى الوزان النحوى ، برج عثمان ، برج عيسى و برج الدّهان . شهر داراى جامع و دار المحاسبات و خانههاست . جامع شهر ، هفت صحن سنگفرش شده دارد و خوش بناست . كاخ عبيد الله بزرگ و دروازهاش به سمت غربى بود و بنيان محكمى داشت و كاخ پسرش ، ابو القاسم نزار ، در مقابل آن قرار داشت و دروازهاش به سوى مشرق باز مىشد و بين اين دو قصر گشادگى وسيع و دار الصناعهء شهر قرار داشت . دار الصناعه ، بيشتر از سى كشتى و به گفتهء برخى ، نهصد كشتى گنجايش