يك بار آن را محاصره كرد ؛ ولى نتوانست بر شهر دست يابد . وى در 334 ق / 945 - 946 م به قيروان بازگشت و مردم مهديه لشكرگاهش را به غنيمت بردند . « 1 » ابن حوقل كه در دوران فرمانروايى فاطميان ، به شمال افريقا سفر كرده و در 337 ق / 968 - 969 م مهديه را ديده مىنويسد : اين شهر در دهانهء دريا قرار دارد و تا قيروان دو منزل راه فاصله دارد . بندرى است كه مركز شهرهاى اطرافش است . شهر ، بازرگانى پررونق و ديوارى استوار از سنگ دارد ؛ ساختمانهايش بلند است و باروى شهر دو دروازه دارد كه مانند آنها را ، جز در رافقهء عراق نديده‌ام . در شهر كاخهاى زيادى وجود دارد ؛ منازل و خانه‌ها پاكيزه ، حمامها تميز و خوب ، كاروانسراها راحت و ميوه و غلّات فراوان و ارزان است . داخل شهر نيكو و خارج آن سرسبز و خوش‌منظره است . ابن حوقل مىافزايد مهديه را در 337 ق / 968 - 969 م ديدم . پادشاهان آن از شيوخ هستند و سپاهيان به مرزدارى مشغولند و بازرگانان آن در رفت‌وآمدند ؛ ولى روزگار آنجا دگرگون شده و كارهاى آن شهر سستى گرفته و مردمان آن مهاجرت كرده‌اند . به دنبال رفتن پادشاهان آن ، نحسى و گرفتارى و شرّ به آنجا وارد شده است . ابو يزيد مخلد بن كيداد بر آنجا دست انداخته و شهر را تحت سلطهء خود درآورده و بر مردم مغرب تاختن آغاز كرده است و گرفتاريها يكى پس از ديگرى بر آن وارد مىشود و تنها نفسى از اين شهر باقى مانده است . « 2 » ولى ، صاحب حدود العالم در نيمهء دوم قرن چهارم هجرى مىنويسد : « شهرى است بزرگ ، بر كران درياى روم نهاده و به حدود قيروان پيوسته ؛ جايى با نعمت است و اندر وى بازرگانان بسيارند از جايهاى ديگر » . « 3 » به نوشتهء مقدسى : مهديه بارويى از آجر و گل داشته . آب شرب مردم از چاهها و آب‌انبارهايى است كه با آب باران پر مىشود . اين شهر انبار قيروان و بارانداز صقلّيه و مصر به شمار مىرفته است . شهرى است پرجمعيت . هركس مىخواهد قسطنطنيه را ببيند و رنج سفر روم را نكشد ، بهتر است مهديه را كه در جزيره‌اى ساخته شده و از يك راه همچون بند به آنجا شوند ببيند . « 4 » بكرى هم به بناى

--> ( 1 ) . تاريخ ابن خلدون ؛ ج 3 ، ص 56 - 58 . ( 2 ) . صورة الارض ؛ جزء 1 ، ص 73 - 74 . ( 3 ) . حدود العالم ؛ ص 178 . ( 4 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 321 .