ديگرش بشرى را به بجايه فرستاد . ميان ابو يزيد و بشرى نبردى درگرفت و بشرى شكست خورد و به تونس گريخت . بشرى از تونس سپاهى براى سركوبى ابو يزيد فرستاد و بر او ظفر يافت ؛ ولى مردم تونس بر او شوريدند . « 1 » اصطخرى در نيمهء اول قرن چهارم هجرى ، همزمان با دوران فرمانروايى فاطميان در افريقيه ، مىنويسد : تونس شهرى باشد بزرگ و استوار با كشاورزى بسيار ؛ و مرز اندلس باشد ؛ و از آنجا گذرند و فراتر از آن ، در حدود مغرب ، شهرهاى فرنگ باشد . « 2 » ابن حوقل ، معاصر اصطخرى كه خود به شمال افريقا مسافرت كرده ، در وصف تونس مىنويسد : نام آن در قديم ، ترشيش بوده ؛ پس از آن ، مسلمانان بناهاى استوار در آن ساختند و بوستانها به وجود آوردند و ديوارى كشيدند و آن را تونس خواندند . اين شهر درست در مقابل قرطاجنّه واقع است و به فراوانى ميوه و محصولات كشاورزى و درستى هوا مشهور است . از محصولات آن ، پنبه است كه به قيروان صادر مىشود و فايدهء بسيارى از آن عايد ايشان مىگردد . همچنين انگور ، گياه كافشه ( براى رنگ سرخ از آن استفاده مىكنند ) ، عسل ، روغن ، حبوبات و روغن زيتون است . « 3 » صاحب حدود العالم مىنويسد : « تونس شهرى است از مغرب بر كران دريا و نخستين شهرى است كه برابر اندلس است » . « 4 » مقدسى از شهر تونس نام برده و حتى نام يكى از دروازه‌هاى شهر قيروان را به نام تونس ياد كرده ، ولى وصفى دربارهء آن نياورده است . « 5 » در قرن پنجم هجرى به نوشتهء رقيق قيروانى ، درياى نزديك تونس را رادس و بندرگاه آن را نيز به همين نام مىخواندند . « 6 » بكرى كه معاصر رقيق قيروانى است ، در وصف تونس مىنويسد : ديوار شهر تونس 24 هزار ذراع است كه در 114 ق / 732 م به دست عبيد الله بن حبحاب - كه مسجد جامع شهر را ساخته بود - بنا شده است . او نيز در تونس دار الصناعه‌اى ساخت . در شرق شهر تونس درياچهء بزرگى است كه محيط آن

--> ( 1 ) . همان ؛ ج 3 ، ص 57 . ( 2 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 40 . ( 3 ) . صورة الارض ؛ جزء 1 ، ص 75 و ر . ك . : معجم البلدان ؛ ج 2 ، ص 60 . ( 4 ) . حدود العالم ؛ ص 179 . ( 5 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 81 ، 311 و 320 . ( 6 ) . قطعة من تاريخ افريقيه و المغرب ؛ ص 35 و نسخه خطى ، المغرب فى ذكر بلاد افريقيه و المغرب ؛ ص 37 .