مانند آن نه به لهاور ( لوهاور ) و نه به ملتان ديدم و به شكل ، پنداشتى مانند حرير است . « 1 » به نوشتهء ادريسى : شهر اسيوط بزرگ و آباد و پرجمعيت و مانند بهشت بوده است . بوستانهاى پرگل و انواع حبوبات و زمين آن ، وسعت و زيبايى شگفت‌انگيز دارد . « 2 » ابن جبير در نيمهء دوم قرن ششم هجرى در وصف اسيوط مىنويسد : از شهرهاى مشهور مصر علياست و ميان آن و كرانهء غربى رود نيل ، سه ميل راه است . شهرى خوش منظره و پيرامونش نخلستانهاست و بارويى كهن دارد . « 3 » ياقوت مىنويسد : برخى از مسيحيان اسيوط برايم نقل كردند كه 75 كليسا در آن شهر وجود دارد و مسيحيان در اسيوط فراوانند . در اسيوط انواع پارچه‌هاى ارمنى و دبيقى بافته مىشود و انواع شكر نيز در آنجا تهيه مىشود كه در هيچ شهر اسلامى مانند آن نيست . نوعى گلابى در آنجاست كه از فرط فراوانى به شهرهاى ديگر صادر مىشود . وقتى براى هارون الرشيد دنيا را تعريف و تصوير كردند ، او جز اسيوط را نيكو ندانست . در اسيوط 30 هزار فدان از مساحت زمينهاى آنجا آبگيرها هستند كه مىگويند يكى از سرگرميهاى ابو الجيش بن خمارويهء طولونى پرداختن به همين آبگيرها بود . « 4 » ابو الفداء به نقل از ابن سعيد مغربى مىنويسد : جبل الطير ( كوه پرندگان ) در كنار شهر اسيوط است . هر سال پرندگان بر آن كوه گرد آيند و چون پراكنده شوند ، يكى از آنها در شكافى از كوه معلّق مىماند . « 5 » ابن بطوطه كه مهمان يكى از مشايخ شهر به نام شهاب الدين بن صباغ بوده است ، مىنويسد : از شهر منفلوط به اسيوط رفتم كه شهرى بس نيك است و بازارهاى بديع دارد . « 6 » خورهء أشمونين شهر و ناحيه‌اى است در صعيد پايين واقع در مصر عليا . شهر مركز اين ناحيه در محل شهر باستانى هرموپوليس ماگنا « 7 » كه در قديم محل پرستش خداى مصريان ، تحوت بوده است قرار دارد . در 1720 م مجراى نيل كه از سمت شرقى آن

--> ( 1 ) . سفرنامه ؛ ص 89 - 90 . ( 2 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 128 . ( 3 ) . سفرنامهء ابن جبير ؛ ص 94 . ( 4 ) . معجم البلدان ؛ ج 1 ، ص 193 . ( 5 ) . تقويم البلدان ؛ ص 151 . ( 6 ) . سفرنامه ابن بطوطه ؛ ج 1 ، ص 45 . ( 7 ) . Magna .