در أسوان بناهايى متعلق به قدماى مصر است و برخى برجهاى بلند نيز وجود دارد كه در زبان مردم آن سرزمين به بربا يا برابى معروف است . در آن طرف اسوان شهر و مكان قابل ذكرى وجود ندارد ، بلكه آباديهاى پراكنده‌اى وجود دارد كه در آنجا ، مردمى سياه‌پوست با زبانى به هم آميخته از عربى و مصرى و حبشى زندگى مىكنند . اين مردم تابع قومى به نام بجه هستند كه در بيابانها به همان صورت اعراب زندگى مىكنند و سلطان مصر هيچ نفوذى بر اين نواحى ندارد ؛ چون محدودهء حكومت او در همين‌جا ( اسوان ) به پايان مىرسد . « 1 » خورهء أسنا يا اسنا شهر و ناحيه‌اى است قديمى در صعيد و در قرن سوم هجرى ناحيه‌اى از نواحى مصر بوده است . « 2 » به نوشتهء يعقوبى : كوره و شهر أسنا در طرف غربى نيل واقع است و گفته مىشود كه اهالى آن مريسى « 3 » اند و خرهاى مريسى از همانجاست . « 4 » اصطخرى مىنويسد : أسنا و اخميم هر دو در يك بيابان واقع و هر دو آبادند . « 5 » ادريسى اسنا را با كسر همزه ( به صورت إسنا ) ضبط كرده و در وصف آن مىنويسد : در غرب رود نيل واقع شده و شهرى قديمى از آثار قبطيان نخستين است . در آنجا كشتزارها و بوستانهاى زيبا و همه‌گونه رفاه و امنيت و آسايش وجود دارد . آنان انگور فراوانى دارند كه از آن شيرهء بسيار درست كرده ، به همه‌جاى سرزمين مصر صادر مىكنند . در اين شهر آثار باقيمانده و شگفتى از قبطيان ( قديم ) وجود دارد . « 6 » ياقوت در قرن هفتم هجرى مىنويسد : أسنا شهرى است در نواحى دوردست صعيد كه بعد از آن ، جز أدفو و أسوان شهرى نيست و بعد از آن شهرهاى نوبه است . اين شهر در ساحل غربى نيل واقع است و نخلستانهاى فراوان و بازرگانى پررونق دارد . « 7 » يك قرن بعد از ياقوت ،

--> ( 1 ) . افريقى ، لئون ؛ وصف افريقيا ؛ ج 2 ، ص 241 . ( 2 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 63 و مختصر كتاب البلدان ؛ ص 74 . ( 3 ) . مريسى منسوب به مريسه است و مريسه يكى از آباديهاى صعيد مصر است كه خرهاى مريسى بدان منسوب است و بادى از اين ناحيه به سوى مصر سفلى مىوزد كه بسيار سرد و خنك است و باد مريسى معروف است . ( 4 ) . البلدان ؛ ص 113 . ( 5 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 56 . ( 6 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 129 . ( 7 ) . معجم البلدان ؛ ج 1 ، ص 189 .