برخى از آثار و ابنيهء باقيمانده از دورهء مماليك برجى ( 784 - 922 ق ) در بيت المقدس عبارتند از : 1 . المدرسة الطولونيه در داخل صحن مسجد اقصى و در نزديكى رواق شمالى - در بالاى پلكانى كه به منارهء باب الاسباط راه دارد - واقع شده و شهاب الدين احمد بن الناصر بن محمد الطولونى الظاهرى آن را در زمان الملك الظاهر برقوق و به دست مملوكش ، آق‌بغا ، پيش از سال 800 ق بنا كرده است . « 1 » 2 . المدرسة الباسطيه در شمال مسجد اقصى و در نزديكى باب شرف الانبياى مسجد اقصى ( دروازهء ملك فيصل كنونى ) واقع است و قسمتى از آن نيز در سمت شمال شرقى ، متصل به مدرسهء دويداريه كه امروز مدرسهء دخترانه اسلامى بيت المقدس در آن داير است قرار دارد . واقف اين مدرسه قاضى زين الدين عبد الباسط بن خليل الدمشقى بود و اولين كسى كه بنيان اين مدرسه را گذاشت ، شيخ الاسلام شمس الدين محمد الهروى ، شيخ مدرسهء صلاحيه و ناظر حرمين بوده است . وى قبل از آنكه موفق به اتمام كار اين بنا شود وفات يافت ؛ لذا پس از او قاضى زين الدين عبد الباسط كار ساختمان اين مدرسه را به پايان رساند و در 834 ق آن را وقف صوفيه كرد . اين بنا هنوز در بيت المقدس برپا و قابل استفاده است . « 2 » 3 . المدرسة الغادريه در جانب شمالى محوطهء مسجد اقصى ميان باب شرف الانبياء و منارهء باب الاسباط واقع بود . اين مدرسه را مصر خاتون در 836 ق بنا كرد . و همسر وى ، امير ناصر الدين محمد بن دلغادر ، پس از اتمام آن را وقف كرد . امروز ، از اين مدرسه ويرانه‌اى بيش برجا نمانده است . « 3 » 4 . المدرسة العثمانيه كه امروز به نام دار الفتيانى معروف است ، در سمت چپ باب المتوضأ ( معروف به باب المطهره يا باب آبريزگاه ) واقع است . اين بنا را بانو اصفهان شاه خاتون وقف كرده و موقوفات بسيارى را در بلاد روم و غير آن به اين مدرسه

--> ( 1 ) . همان ؛ ج 2 ، ص 40 و تاريخ اورشليم ( بيت المقدس ) ؛ ص 176 . ( 2 ) . همان ؛ ج 2 ، ص 39 و همانجا . ( 3 ) . همان ؛ ج 2 ، ص 40 و همان ؛ ص 176 - 177 .