پس از انقراض دولت مغولى چين در آنجا نفوذ داشت . اصل جدولهاى ايلخانى به احتمال زياد فارسى بوده است ؛ ولى تعداد زيادى ترجمه و شرح به زبان عربى دربارهء آن وجود دارد . يكى از اين شرحها از محمود شاه خلجى است كه از طريق آن ، اروپاييان با جدولهاى زيج ايلخانى آشنا شدند ؛ زيرا به سال 1648 - 1650 قسمتهايى از آن با ترجمهء جان گريوز ، منجم و خاورشناس انگليسى ، منتشر شد . در اين كتاب نيز مانند همه زيجهاى ديگر ، مطالب جغرافيايى خاص كم نيست ، هرچند بيشتر مطالب آن به توضيح طول و عرضها اختصاص دارد . كتاب جغرافياى فارسى ديگرى را نيز با عنوان صورة الاقاليم - كه از مكاتب جغرافيادانان مسلمان گرفته شده - به خواجه نصير الدين طوسى نسبت داده‌اند ؛ ولى دربارهء صحت انتساب آن به خواجه نصير الدين ترديد هست و به نظر مىرسد كه ترجمهء فارسى يكى از كتابهاى ابو اسحق ابراهيم فارسى معروف به اصطخرى باشد . « 1 » از بزرگترين شاگردان و دستياران خواجه نصير الدين ، بايد از قطب الدين مسعود شيرازى ( 634 - 710 / 1236 - 1311 ) نام برد . او در شيراز متولد شد و در آنجا نخستين تعليمات طبى را نزد پدرش فرا گرفت ؛ همچنين تحت تأثير پدر به تصوف گراييد ؛ سپس به مراغه رفت و در آنجا نزد خواجه نصير الدين به تحصيل پرداخت . او در ايران ، شامات و آسياى صغير به سفر پرداخت و در قونيه به تحصيل علم تصوف در نزد صدر الدين قونوى شاگرد محيى الدين ابن عربى مشغول شد . سپس به مصر سفر كرد و در آنجا مدتى مقيم شد ، آنگاه به ايران بازگشت و در تبريز اقامت گزيد . قطب الدين بزرگترين شارح آثار طبى ابن سيناست . وى كتابهاى متعددى در علم مناظر ، هندسه ، نجوم ، جغرافيا ، فلسفه و علوم دينى تصنيف كرد . « 2 » قطب الدين مسعود شيرازى همانند نصير الدين طوسى جامع فنون و معارف بود تا آنجا كه ابو الفداء وى را متفنّن لقب داده است . او در بعضى زمينه‌ها از خواجه نصير الدين فراتر رفته و بيشتر از وى اصالت نشان داده است . به گفتهء بار تولد ، وى منجم بزرگى بود كه روشهاى تازه‌اى را در

--> ( 1 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 129 - 130 . ( 2 ) . علم و تمدن در اسلام ؛ ص 50 و 51 .