است كه در آن سخنان افلاطون و ارسطو را دربارهء حكمت عملى به خوبى گرد آورده است . « 1 » زمانى كه خواجه نصير در خدمت اسماعيليان بود چندين كتاب در عقايد آنان تأليف كرد . اين دانشمند كه شيعهء دوازده امامى است آثارى نيز در كلام شيعه بر جاى نهاد ، از جمله ، تجريد العقايد كه معروفترين كتاب از اين نوع است و هنوز در مدارس شيعه كتاب درسى است . « 2 » خواجه نصير الدين در قلمرو علوم دقيقه ( و جغرافياى رياضى ) تقريبا همهء تأليفات دانشمندان قديم را كه مسلمانان عرب‌زبان شناخته بودند ، مطالعه و آنها را ترجمه كرد . از جمله رونويس تازه‌اى از كتاب المجسطى بطلميوس آماده كرد كه تقريبا همهء ترجمه‌هاى گذشتگان را تحت الشعاع قرار داد . او به منظور تنظيم جدولهاى نجومى رصديابى را در سن پيرى يعنى شصت سالگى آغاز كرد ، مع ذالك طى دوازده سال يعنى در حدود سال 670 / 1271 آن را به پايان برد ؛ در صورتى كه در مقدمهء زيج ايلخانى مىنويسد : دورهء رصديابى نجومى به كمتر از سى سال تمام نمىشود . محاسبه در زيج ايلخانى بر بنياد خط نصف النهار مراغه است . كتاب شامل چهار مقاله به شرح ذيل است : 1 . تقويمهاى گوناگون ، 2 . حركت ستارگان ، 3 . تعيين اوقات ، 4 . محاسبات مختلف نجومى . هرچند جدولهاى اين كتاب غالبا رصدهاى ابتكارى نداشت ، در شرق نزديك شهرت فراوان يافت و حتى پس از پيدايش جدولهاى الغ‌بيك همچنان مورد استفاده بود و به چين نيز راه پيدا كرد و بر دانش نجوم آنجا كاملا مسلط شد . به سال 764 / 1362 يكى از دانشمندان سمرقند مقيم چين با استفاده از جدولهاى خواجه نصير الدين طوسى ، تقويمى براى يكى از نوادگان چنگيز خان تنظيم كرد كه تا قرن چهاردهم ميلادى ، يعنى

--> ( 1 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 128 . ( 2 ) . علم و تمدن در اسلام ؛ ص 50 .