بار كه نامى از او به ميان آمده مقارن وفات خليفه الواثق بالله ( 232 / 847 ) بوده و گويا كمى پس از آن درگذشته است . مهمترين اثر جغرافيايى خوارزمى كه موضوع بحث ما در اين كتاب است صورة الارض نام دارد كه ترجمهء متداول آن روزگار از كلمهء يونانى جغرافيا بوده است ؛ « 1 » ولى به نظر مىرسد كه عنوانهاى ديگرى نيز داشته است . ابو الفداء در قرن هشتم هجرى قمرى از آن با نام « رسم الرّبع المعمور » ياد مىكند . « 2 » از اين تأليف خوارزمى مانند ديگر آثار وى فقط يك نسخه باقى مانده كه متعلق به رمضان سال 428 / 1037 ، يعنى فقط دو قرن پس از تأليف كتاب است . در سال 1878 ميلادى اسپيتا « 3 » عرب‌شناس معروف كه در آن هنگام مدير كتابخانهء خديوى مصر بود ، اين نسخه را در قاهره يافت . او ضمن دو مقاله كه به سالهاى 1879 و 1882 منتشر شد نظر دانشمندان را به اين كتاب جلب كرد و از آن پس اين كتاب موضوع تحقيقات مكرر بوده است . پس از مرگ اسپيتا در سال 1883 ميلادى اين نسخه به كتابخانه استراسبورگ منتقل شد و فون مژيك در سال 1926 ميلادى آن را به چاپ رساند . چون خوارزمى بر نجوم و رياضيات مسلط بود ، كتاب جغرافياى خود را به صورت زيج يعنى جدولهاى نجومى درآورده است . كتاب ترجمهء كامل كتاب الجغرافيا يا المدخل الى الجغرافياى بطلميوس نيست ، بلكه خوارزمى مطالب او را با اصلاحات به صورت جدولها و با اضافات بسيار از جغرافياى مسلمانان مرتب كرده است . جدولها بلافاصله پس از « بسم الله » به صورت دو ستون در هر صفحه ، با بيان موضع جغرافيايى صد و سى و هفت مكان مهم آغاز مىشود . مكانها اقليمهاى مختلف است كه به ترتيب فاصله از نصف النهار بطلميوس ، كه از جزاير سعادت ( خالدات ) در اقصاى مغرب افريقا مىگذرد ، در متن آمده است . پس از جدول شهرها ، به ترتيب جدول كوهها ( كه دويست و نود كوه ذكر شده ) ، وصف درياها و جزيره‌ها و وصف رودهاى هر اقليم آمده است . به نظر مىرسد كه فصل‌بندى مطالب خوارزمى با روش بطلميوس در كتاب المدخل

--> ( 1 ) . حدود العالم ؛ مقدمهء بارتولد ؛ ص 14 . ( 2 ) . تقويم البلدان ؛ ص 102 . ( 3 ) . W . Spitta