اصل اين رساله مفقود شده است ، ولى ترجمهء لاتينى آن ، كه متعلق به قرن دوازدهم ميلادى است ، به صورت نسخهء خطى منحصربه‌فردى در كمبريج به عنوان « الگوريسمى » « 1 » در حساب هندى به جا مانده است . اندكى بعد اين كلمه در قالب لاتينى « الگوريسموس » « 2 » به معناى « حساب با ارقام عربى » درآمد كه جاى ارقام يونانى و رومى « 3 » را گرفت . جدولهاى جغرافيايى خوارزمى نيز مانند هر زيج ديگر مقدمهء نجومى مفصلى دارد كه به منزلهء يك نظريهء مستقل نجومى است . نشان ارتباط جدولهاى خوارزمى با ميراث هندى و ايرانى اين است كه خط نصف النهار آن از أرين ( أجّين ) مىگذرد و در محاسبهء زمان از تقويم يزدگردى تبعيت مىكند . جدولهاى نجومى خوارزمى نيز از نظر رواج و نفوذ مستمر سرنوشتى همانند جبر و مقابلهء وى داشت . ظاهرا جدولهاى خوارزمى از ترجمهء سند هند فزارى مايه گرفته بود . او مدتها آن را مطالعه كرد و نسخه‌اى را با نام سند هند صغير تأليف كرد . با وجود اهميتى كه تأليفات خوارزمى دارد اطلاعات ما دربارهء خود او بسيار كم است . « 4 » بعضى او را همان محمد بن موسى خوارزمى ( بنى موسى بن شاكر ) با كنيهء ابو عبد الله دانسته‌اند كه در زمان مأمون مىزيسته و از سران لشكرى و رياضيدانهاى زمان وى بوده است ، « 5 » ولى فون مژيك آلمانى كه دربارهء خوارزمى و اثر وى صورة الارض تحقيق فراوان كرده ، كنيهء او را روى جلد كتاب ، ابو جعفر ضبط كرده است ؛ « 6 » بنابراين به نظر مىرسد كه محمد بن موسى خوارزمى صاحب كتاب صورة الارض غير از محمد بن موسى خوارزمى ( بنى موسى بن شاكر ) بوده است ، ولى هر دوى آنان هم‌عصر بوده و به دربار مأمون وابستگى كامل داشته‌اند . گفتيم كه از سرگذشت خوارزمى به‌طور قطع ، اطلاع چندانى در دست نيست ، جز اينكه در گروه منجمان مأمون بود و با دار الحكمه ( بيت الحكمه ) معروف روابط نزديك داشت و ظاهرا در تجربيات علمى مربوط به اندازه‌گيرى محيط زمين سهمى داشته است . آخرين

--> ( 1 ) . algorithmi de numero indorum ( 2 ) . algorithmus ( 3 ) . abacus ( 4 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 106 و 107 . ( 5 ) . تاريخ علوم عقلى در تمدن اسلامى ؛ ص 46 . ( 6 ) . صورة الارض ؛ چاپ فون مژيك ، افست در بغداد ، 1345 / 1926 م .