مسلمان معاصر خويش را در جغرافياى رياضى و طبيعى در كتاب خود آورده است . كار اصلى وى در زمينهء جغرافياى انسانى و جغرافياى عمومى بوده است . او با تكيه بر تجارب و مشاهدات شخصى خود بعضى از نظريات و مفاهيم بىاساس جغرافياى اسلامى را متزلزل ساخت و از اين راه به پيشرفت جغرافيا كمك مؤثرى كرد . او حتى در رد كردن نظريات كهن جغرافيادانان يونانى ، همچون بطلميوس ، در خصوص وجود قاره‌اى در نيمكرهء جنوبى [ كه بطلميوس منكر آن بوده است ] ترديدى به خود راه نداده است . « 1 » جغرافيادان برجستهء ديگر مكتب عراقى كه تأثير وى در پيشرفت جغرافياى اسلامى از لحاظ تنوع و عمق ، از جغرافيادانان ديگر اين مكتب كمتر نيست ، ابو عبد الله محمد بن احمد جيهانى ( اوايل قرن 4 ق / 9 م ) ، وزير دولت سامانيان بوده است . متأسفانه تأليف پر ارزش وى كه مشتمل بر هفت مجلد بوده است ، در دست نيست ( نسخه‌اى كه در كابل وجود دارد ، هيچ ربطى به كتاب جيهانى ندارد ) . « 2 » احتمال دارد كه جيهانى از متن اصلى كتاب المسالك و الممالك ابن خرداذبه كه آن نيز هفت مجلد بوده است ، استفاده كرده باشد . چون جيهانى كتاب خود را در بخارا ( پايتخت سامانيان ) تأليف كرده ، توانسته است دامنهء تحقيقات خويش را در آسياى مركزى و مشرق اقصى ، از نويسندگان مسلمان معاصر خويش وسيعتر و عميقتر كند . وى اطلاعات دست اوّل خود را از منابع مختلف كسب كرده است . به همين دليل كتاب او اهميت خاصى دارد . بسيارى از جغرافيادانان بعد از وى دربارهء داستانهاى دلپسند و جالب و شگفتيهاى جهان آن روز اطلاعاتى از كتاب او اقتباس كرده‌اند . « 3 » به عقيده اسپرنگر « 4 » احتمالا ادريسى ( م . 548 يا 560 ) صاحب كتاب نزهة المشتاق نيز در وصف بسيارى از نواحى آسيا ، اطلاعات خود را از جيهانى گرفته است . « 5 »

--> ( 1 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 102 . ( 2 ) . رجوع كنيد به : مينورسكى ، « جيهانى كاذب » ، مجله مدرسه مطالعات شرقى و افريقايى ؛ ص 89 - 96 . ( 3 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 103 . ( 4 ) . Sprenger ( 5 ) . خدمات مسلمانان به جغرافيا ؛ ص 36 .