از آثار جغرافيايى ديگرى كه به روش مكتب عراق نوشته شده ، كتاب حدود العالم ، از مؤلفى ناشناخته است . اين كتاب به سال 372 ق / 982 م به فارسى تأليف شده و قديمترين اثر جغرافيايى به زبان فارسى است كه درباره جغرافياى جهان در روزگار قديم نوشته شده است . مؤلف از كتابهاى جغرافيايى موجود پيش از خود بهرهء فراوان برده است ؛ ولى هيچيك از آنها را در اثرش ذكر نمىكند . به گفته تومانسكى ( ص 132 و ج 10 و ( ZVO او فقط از بطلميوس ، كه آگاهيهاى مربوط به جزاير برطانيه را از او اقتباس كرده است ، نام مىبرد . « 1 » در اين كتاب به صحت و دقت ارقام كاملا توجه شده است ؛ همچنين در تعميمهاى جغرافيايى و اصطلاحاتى كه به كار رفته از ديگران تقليد نشده است . اصالت كار مؤلف در اين است كه قسمت مسكون زمين را به « اجزاى عالم » و « ناحيه‌هاى » جداگانه تقسيم كرده است كه اين تقسيم به تقسيم‌بندى بطلميوس و يونانيان كاملا شبيه است . « 2 » مينورسكى اين كتاب را به علت ايجاز بسيار موزونش ، اثرى برجسته مىشمارد و عقيده دارد كه شايد براى پيشگفتار نقشه‌اى جغرافيايى كه مؤلف بارها بدان اشاره مىكند ، نوشته شده باشد . متأسفانه هيچ نشانى از اين نقشه در دست نيست . او همچنين بر اين باور است كه آثار بلخى ، اصطخرى ، ابن خرداذبه و احتمالا ابن حوقل منابعى بوده‌اند كه نويسندهء حدود العالم از آنها بسيار سود برده است . مؤلف قبل از وصف نقاط مسكون دنيا ، فصلهايى از كتاب را به درياها ، جزيره‌ها ، كوهها ، رودخانه‌ها و بيابانها اختصاص داده است . « 3 » مكتب بلخى و ويژگيهاى آن و جغرافيانويسان مشهور اين مكتب ابو زيد احمد بن سهل بلخى ( م . 322 ) در محلى به نام شامستان در نزديكى بلخ پا به عرصهء وجود گذاشت . براى كسب علم و دانش به عراق رفت و از محضر فيلسوف مشهور كندى ( م . 260 ) استفاده‌ها برد و در نزد او فلسفه و تاريخ آموخت . پس از

--> ( 1 ) . حدود العالم ؛ ( با تعليقات مينورسكى ) ، مقدمه بارتولد ، ص 7 و 8 . ( 2 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 103 . ( 3 ) . خدمات مسلمانان به جغرافيا ؛ ص 41 و 42 .