است ، ادعا مىكند كه بسيار مسافرت كرده و اطلاعات خود را از ساكنان هر ناحيه گرفته و درستى آنها را به گواهى مردمان راستگوى آن مناطق رسانيده است . غرض وى از نوشتن كتابش وصف راههايى است كه به مرزهاى مملكت اسلام منتهى مىشده و نيز سرزمينهاى مجاور با اين راهها . البته وى بيشتر به وصف امكنه و راههاى كاروانى پرداخته است . روش تأليف او با روش تأليف ابن خرداذبه شباهت دارد ، يعنى كتاب بر اساس جهات اربعه ( شمال ، جنوب ، مشرق و مغرب ) نوشته شده است . قدامة بن جعفر نيز كه از جغرافيانويسان مكتب عراقى است ، فصل يازدهم كتاب خود را به نام كتاب الخراج و صنعة الكتابة به بيان منزلگاههاى پستى ( بريد ) و جاده‌هاى مملكت عباسيان اختصاص داده است . غرض اصلى وى وصف مملكت اسلام و حدود و ثغور ( مرزهاى ) آن على الخصوص قسمت مجاور با امپراتورى روم شرقى بوده است كه وى آن را بزرگترين دشمن اسلام مىدانسته است . در كتاب قدامه رنگ اسلامى جغرافيا و جنبهء سياسى و دفاع از حدود مشهود است . در اين كتاب اقوام و كشورهايى كه مملكت اسلام را احاطه كرده‌اند ، نيز توصيف شده است . قدامه از جغرافياى عمومى و جغرافياى طبيعى نيز سخن گفته ، ولى ظاهرا اطلاعات خود را دربارهء جغرافياى اقليمى از منابع يونانى اقتباس كرده است . « 1 » الاعلاق النفيسه نوشته ابن رسته ، ارتباط محكمى با مكتب عراقى دارد . اين كتاب بدان سبب كه مؤلف آن مكه و مدينه را بر ديگر بلاد مقدم داشته است نظير كتاب قدامة بن جعفر است ؛ ولى غرض اصلى ابن رسته از تأليف آن فراهم آوردن اطلاعاتى از سرزمينهاى اسلامى و سرزمينهاى ديگرى كه خارج از جهان اسلام قرار داشتند ، بوده است . ابن رسته در ابتداى كتاب به صورتى كامل و جامع از جغرافياى رياضى سخن گفته و نظريات و عقايد گوناگون را دربارهء مسائل مختلف در آن آورده است . با توجه به اطلاعات فراوان و متنوعى كه در پايان كتاب دربارهء مردم‌شناسى و اديان اسلامى آمده ، مىتوان كتاب را دايرة المعارف كوچكى از علوم جغرافيا و تاريخ به شمار آورد . ابن فقيه

--> ( 1 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 100 .