همدانى از معاصران ابن رسته ( م . 290 ) نيز كتاب مختصر البلدان خود را به روش ناحيه‌اى و اقليمى تأليف كرده است . وى وصف مكه و مدينه را بر اوصاف ديگر بلاد مقدم داشته و روش كلى كتاب را به سبك اصطخرى و ابن حوقل ( پيروان مكتب بلخى ) نوشته است . ابن فقيه در كتاب خود گزارش سفر سليمان تاجر را به چين و هند نقل كرده است . از خصوصيات كتاب وى آن است كه علاوه بر اطلاعات جغرافيايى صحيح و مورد اعتماد ، آيات قرآن و احاديث مفصل را نيز در تأييد گفتار خود آورده است . از ويژگيهاى ديگر كتاب نقل داستانهاى خرافى و افسانه‌اى است . اين كتاب از لحاظ جغرافياى عمومى و جغرافياى رياضى بسيار ضعيف است ؛ ولى در جغرافياى وصفى و شرح احوال مردمان بلاد مختلف و خصايص و خصوصيات آنها ، بهترين منبع براى علم مردم‌شناسى به شمار مىآيد . « 1 » ابو الحسن على بن حسين مسعودى ( م . 345 ق ) از جغرافيانويسان مكتب عراق و مورخى نامدار است كه خصوصيات جهانگردى مجرب و اطلاعات يك جغرافيادان برجسته را توأما دارا بود . متأسفانه كتاب گزارش سفرهاى او به نام كتاب القضايا و التجارب در دست نيست ، ولى از روى آثار موجود او ، مروج الذهب و معادن الجوهر و التنبيه و الاشراف ، اطلاعاتى از سفرهاى وى به دست مىآيد . متأسفانه كتاب اخبار الزمان « 2 » و نسخه خطى كتابخانه مولانا آزاد « 3 » به نام كتاب عجائب الدنيا ( در پشت جلد كتاب العجايب نوشته شده ) هر دو به غلط به مسعودى نسبت داده شده است . اين كتابها هيچ ربطى به كتاب بزرگ از دست رفتهء او ، يعنى كتاب اخبار الزمان ندارد . مسعودى به جغرافيا همچون بخشى از تاريخ مىنگرد و به همين دليل در كتاب وى جغرافيا به عنوان مقدمه‌اى بر تاريخ آمده است . وى خلاصهء نوشته‌هاى جغرافيايى پيش از خود و سفرنامه‌هاى معاصر با خود و نيز خلاصهء گزارشهاى سفرهاى دريايى را در كتاب خويش

--> ( 1 ) . مختصر البلدان ، و علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 101 . ( 2 ) . چاپ عبد الله الصاوى ، قاهره : 1938 . ( 3 ) . دانشگاه عليگره ، در مجموعه قطب الدين ، نسخه شماره 1 / 36 .