غازان خان مغول ، سلطان علاء الدين بن فرامرز براى باردوم به سلطنت سلاجقه روم رسيد . ايلخان مغول او را به حكمرانى ارزن الروم تا ساحل انطاليه و حدود ديار بكر تا ساحل سينوب منسوب كرد . « 1 » ابو الفداء از عماد كاتب اصفهانى نقل مىكند كه قاليقلا همان ارزن الرّوم است و از قول ابن سعيد مىگويد كه ارزن الرّوم پايان مرز بلاد روم است و در شرق و شمال‌شرقى آن ، سرچشمه رود فرات واقع است . « 2 » حمد الله مستوفى كه معاصر با ابو الفداء است مىنويسد : ارزن الروم از اقليم چهارم است . در اين شهر كليسايى است عظيم ، چنان كه عاليتر از آن عمارتى در آن سرزمين نيست و در اين كليسا گنبدى عالى بوده كه پنجاه گز در پنجاه گز قطر آن بوده است . قسمتى از طاق آن گنبد در شب ولادت حضرت رسول ( ص ) فرود آمد ، چنان كه هرچه آن را عمارت مىكنند فرود مىآيد و به حال نخست بازنمىگردد . در برابر آن كليسا ، مسجدى به طول و عرض كعبهء مسلمانان ساخته‌اند و آن را همانند كعبه مىدانند . حقوق ديوانى اين شهر بيست و دو هزار دينار است . « 3 » ابن بطوطه مىنويسد : از ارزنجان به شهر ارزروم رفتيم . اين شهر نيز نخست حكومت پادشاه عراق و شهرى بزرگ است ، اما بيشتر قسمتهاى آن به دليل اختلافات ميان دو طايفه از بزرگان شهر ويران شده است . سه نهر از وسط اين شهر مىگذرد و بيشتر خانه‌هاى آن باغهاى مشجر و درختان مو دارد . « 4 » به نوشته شامى ، امير تيمور براى باردوم كه قصد روم كرد ، در راه خود براى فتح قلعهء كاماخ ابتدا به ارزروم آمد و سپس به ارزنجان ، كه قلعه در حدود آنجا بود ، رفت . « 5 » ملازگرد « 6 » . اين شهر در كنار رودخانه ارسناس « 7 » يكى از سرشاخه‌هاى شرقى رود فرات قرار داشت . به نوشتهء اصطخرى ملازگرد در نيمه اوّل قرن چهارم از شهرهاى

--> ( 1 ) . همان ؛ ص 278 و 279 . ( 2 ) . تقويم البلدان ؛ ص 311 و 441 . ( 3 ) . نزهة القلوب ؛ ص 95 . ( 4 ) . سفرنامهء ابن بطوطه ؛ ج 1 ، ص 330 . ( 5 ) . ظفرنامه شامى ؛ ص 250 . ( 6 ) . اين شهر به صورتهاى مختلف منازجرد ، منازگرت و ملاسگرد نيز گفته شده است ( سرزمينهاى خلافت شرقى ؛ ص 124 ) . ( 7 ) . Arsanias