جمرى بود ، حمله و آن را فتح كرد . « 1 » حمد الله مستوفى از قره حصار دولت با نام قره حصار ليمونيه كه به حدود آق شهر ارزنجان است ياد كرده است . « 2 » قلعهء قره حصار در جهان‌نما با نام « قره حصار شابين » منسوب به « شاب » يعنى زاب سفيد آمده ، چون معدن زاج سفيدى در حوالى آن قلعه بوده است . « 3 » ارزنجان . اين شهر در مغرب ارزن الروم و در ساحل راست رود فرات واقع بود . نام اين شهر در حملات روميان به بلاد اسلام در زمان آلب ارسلان آمده است . « 4 » آق‌سرايى مىنويسد : سلطان علاء الدين كيقباد سلجوقى . . . سلطان جلال الدين خوارزمشاه را در ياسى چمن ارزنجان شكست داد . « 5 » نام ارزنجان مكررا در دوران فرمانروايى سلاجقهء روم آمده است . « 6 » در سال 625 علاء الدين كيقباد ، به كمك داود پسر بهرام شاه شهر ارزنجان را تصرف كرد . « 7 » ياقوت در وصف ارزنجان مىنويسد : شهرى كوچك و پاكيزه و به لطافت مشهور است . پرخير و بركت و پرجمعيت و از شهرهاى ارمنستان است كه ميان روم و اخلاط واقع شده و به ارزن الرّوم نزديك است . اكثر مردم آن ارامنه هستند و در آنجا مسلمانان نيز سكونت دارند و از اشراف آنجا به‌شمار مىآيند . شرب خمر و فسق و فساد در آنجا رواج دارد . « 8 » به نوشته حمد الله مستوفى ارزنجان از اقليم چهارم است . سلطان علاء الدين كيقباد سلجوقى تجديد عمارتش كرد و باروى آن را با سنگ تراشيده ساخت . هوايش به غايت خوب است . آب فرات از كنار آن مىگذرد . حاصلش غله و ميوه و پنبه و انگور فراوان است و حقوق ديوانىاش سى و سه تومان و دو هزار و پانصد دينار است . « 9 » ابن بطوطه در وصف ارزنجان مىنويسد : در قلمرو پادشاه عراق است . اكثريت سكنه اين شهر بزرگ و آبادان ارمنى هستند و مسلمانان اين شهر به تركى سخن مىگويند . ارزنجان داراى بازارهايى مرتب و پارچه‌هاى خوب و معادن مس است

--> ( 1 ) . تاريخ سلاجقه ( مسامرة الاخبار و . . . ) ؛ ص 131 . ( 2 ) . نزهة القلوب ؛ ص 97 . ( 3 ) . سرزمينهاى خلافت شرقى ؛ ص 156 . ( 4 ) . تاريخ سلاجقه ( مسامرة الاخبار و . . . ) ؛ ص 27 . ( 5 ) . همان ؛ ص 33 . ( 6 ) . همان ؛ ص 67 ، 116 ، 118 ، 134 و 138 . ( 7 ) . تاريخ ابن خلدون ؛ ج 4 ، ص 276 . ( 8 ) . معجم البلدان ؛ ج 1 ، ص 150 . ( 9 ) . نزهة القلوب ؛ ص 94 و 95 .