ديوارهء اين آبگير از سنگ است . « 1 » ابو الفداء حصن مسلمه را از بلاد جزيره مىداند و همان وصفى را كه جغرافيادانان ديگر دربارهء آن گفته‌اند ، تأييد مىكند . « 2 » ديار بكر ديار بكر سرزمينى بود كه از دجله مشروب مىشد و از سرچشمه رود دجله تا پيچ بزرگ جنوبى آن گسترده بود . در حقيقت ديار بكر در زير تلّ فافان و نيز تمام اراضى شمالى آن ( تل فافان ) ، كه از نهرهاى بيشمارى كه در مغرب تل فافان به كنارهء چپ رود دجله مىريخت ، واقع بود . مركز آن شهر آمد و از شهرهاى مهمّش ميّافارقين ، حصن كيفا و تلّ فافان و . . . است . ديار بكر كوچكترين ديارهاى سه‌گانهء عرب‌نشين ايالت جزيره است كه شهرهاى آن همه در ساحل علياى رود دجله واقعند . « 3 » آمد . مركز ديار بكر كه گاهى در منابع به صورت حامد نيز آمده است همان آميداى « 4 » رومى است كه بعدها به ديار بكر مشهور گرديد و تا كنون به همين نام خوانده مىشود و قره آمد يعنى آمد سياه هم به آن گفته مىشود ، چون ديوارهاى شهر از سنگ سياه ساخته شده است . « 5 » ابن خرداذبه ، آمد را جزء نواحى ديار ربيعه و سرچشمه رود دجله را از كوههاى آمد دانسته است . « 6 » قدامه در ليست مالياتى كه احتمالا مربوط به اوايل قرن چهارم است ماليات آمد را دو ميليون درهم نقل كرده است . « 7 » احتمالا اين شهر ابتدا در ديار ربيعه بوده ، ولى به مرور جزء ديار بكر و مركز آن ديار شده است . به نوشتهء اصطخرى ، آمد در كنارهء غربى دجله واقع بوده ، ديوارى استوار و درخت و كشاورزى فراوان داشته است . « 8 » ابن حوقل مىنويسد : آمد در كنارهء ( دامنهء ) كوهى در غرب دجله واقع است كه بر رود دجله سايه افكنده و بلندى آن كوه برابر با پنجاه قامت انسان است .

--> ( 1 ) . معجم البلدان ؛ ج 2 ، ص 265 . ( 2 ) . تقويم البلدان ؛ ص 305 . ( 3 ) . سرزمينهاى خلافت شرقى ؛ ص 94 و 116 و نقشه . ( 4 ) . Amida ( 5 ) . همان ؛ ص 116 . ( 6 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 71 و 150 . ( 7 ) . كتاب الخراج ؛ ص 163 . ( 8 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 77 .