فصل دوم پيدايش مكاتب جغرافيايى در اسلام در اواخر قرن سوم هجرى قمرى / نهم ميلادى آثار فراوانى در علم جغرافيا به زبان عربى تأليف شد . به نظر مىرسد مسلمانان عرب زبان بعضى از آثار پهلوى يا ترجمه‌هايى از آن آثار را كه دربارهء مملكت ساسانيان ، جغرافيا ، امكنه‌شناسى ، راههاى چاپارى و اصول تشكيلات ادارى بوده ، در اختيار داشته‌اند . در اين قرن چند كتاب جغرافيا با نام المسالك و الممالك ( راهها و كشورها ) تأليف شد . « 1 » نخستين تأليفى كه چنين عنوانى داشت ، كتاب اديب ابو العباس جعفر بن احمد مروزى ( م . 274 ) بوده است كه ابن نديم در كتاب خود بدان اشاره كرده است ؛ « 2 » ولى با وجود اشارهء تحسين‌آميز ابن نديم ، شهرت و رواجى به‌دست نياورد . همزمان با ابو العباس ، ابن خرداذبه ( م . 300 ) دومين مسوّدهء كتاب خود را در سال 272 ق / 885 م . به پايان آورد . كتاب وى اساس و سرمشق همهء تأليفات جغرافياى عمومى قرار گرفت . ابن خرداذبه رئيس ديوان بريد و ديوان كشف اخبار ( ديوان اشراف ) و مردى دانشمند و محقق بود . او خود نوشته است كه كتابش را به درخواست خليفهء عباسى تأليف كرده است . همچنين اشاره مىكند كه پيش از آن اثر بطلميوس را از يونانى يا سريانى به عربى ترجمه كرده است ؛ ولى بايد دانست كه ميل خليفه به جغرافيا ، از نياز به كشوردارى سرچشمه گرفته بوده است . قدامة بن جعفر كاتب ( م . 266 ) علم الطرق ( علم راهها ) را نه تنها براى اداره كارهاى ديوان يعنى دبيرخانهء دولتى لازم

--> ( 1 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 96 . ( 2 ) . الفهرست ؛ ص 248 .