خارج شهر ده آبادى وجود دارد كه در آنجا منزل كرديم . « 1 » إربل . همان إربلاى « 2 » قديم است و در سرزمينى پهناور ميان زاب بزرگ و كوچك واقع شده است . « 3 » اين شهر در دورهء اشكانيان به آسانى به تصرف مهرداد اشكانى درآمد ، در آن زمان دژ اربيل شهرت بسيار داشت ، زيرا در آخرين پيكار ميان داريوش سوم و اسكندر ( مقدونى ) سپاه ايران شكست خورد ، اربيل نيز مانند سرزمين آديابنه ( حديب ) به تسخير سپاه اسكندر درآمد . « 4 » در سال 116 ميلادى سپاهيان روم از دجله گذشتند ، آديابنه و شهر عمدهء آن اربيل را به تصرف درآوردند و سوى بابل روان شدند . « 5 » در دورهء ساسانيان تقريبا حدود 316 ميلادى اربل اسقف‌نشين مسيحى بوده و اسقف آن در همين تاريخ درگذشته كه زاخائو به آن اشاره كرده است . « 6 » ابن خرداذبه كه به تقسيمات جغرافيايى دورهء ساسانى اشاره دارد ، اربل را يكى از پنج طسّوج خورهء استان شاذفيروز ( حلوان ) آورده است . « 7 » ياقوت در وصف اربل مىنويسد : شهرى است كه بازرگانان به آنجا آمدورفت مىكنند ، قلعهء آن بر فراز تلّ خاكى بسيار بلند واقع شده و خندق عميقى گرد آن است . باروى شهر كامل نيست و فقط قسمتى از شهر را دربر گرفته . بازار بزرگى دارد و مسجدى در آن است كه مسجد الكف ناميده مىشود و در آن مسجد سنگى است كه نقش كف دست انسانى بر آن است . . . در قرن هفتم در بيرون از بارهء شهر محلاتى بزرگ ساخته شد كه داراى بازارها و قيصريه‌ها بوده است . « 8 » به نوشتهء حمد الله مستوفى ، حاصلش غله و پنبه نيكو است ، حقوق ديوانىاش بيست و دو هزار دينار است . « 9 » تكريت « 10 » . در 30 ميلى شمالى سامرا در جانب غربى دجله واقع است . بعضى اين

--> ( 1 ) . سفرنامهء ابن بطوطه ؛ ج 1 ، ص 259 . ( 2 ) . Arbel ( 3 ) . سرزمينهاى خلافت شرقى ؛ ص 100 . ( 4 ) . شهرهاى ايران ( در روزگار پارتيان و ساسانيان ) ؛ ص 102 . ( 5 ) . همان ؛ ص 111 . ( 6 ) . همان ؛ ص 201 . ( 7 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 5 . ( 8 ) . معجم البلدان ؛ ج 1 ، ص 138 . ( 9 ) . نزهة القلوب ؛ ص 102 و 103 . ( 10 ) . Takryt