مهمانخانه‌هاى زيبا . . . و گردشگاههاى ويژه . . . باد جنوبى بدى بدان مىوزد و آب رودخانه از دسترس ( مردم ) به دور است . دژمانندى به نام مربعه در كنار نهر زبيده دارد كه در آن چهارشنبه بازارى برپا مىشود . در ميان آن دژ فضايى گشاده است كه كشاورزان و كارگران در آنجا گرد مىآيند . در آن دژ مسافرخانه‌اى است ، از مسجد جامع شهر تا كنار رود دجله يك تير پرتاب فاصله است و مسجد جامع بر بالاى بلندى قرار دارد و با پلكانى از آن بالا مىروند ، بيشتر بازارهاى شهر سرپوشيده است . آب چاهها شور و آب مشروب مردم از رود دجله و نهر زبيده است . شهر موصل بر يك كرانهء دجله واقع شده و كاخ خليفه در نيم‌فرسنگى در سمت ديگر دجله و نزديك آثار باقيمانده از نينواى باستانى قرار دارد . گويند نام قبلى موصل ، خولان بوده و چون عربها آن را فتح و آباد كردند موصل ناميدند . . . نزديك موصل شهر و آرامگاه يونس بن متّى قرار دارد و دژى بر آن است كه باد ( و حوادث طبيعى ) آن را واژگون و ويران كرده است . در زمان مقدسى نهرى به نام خوسر آن خرابه‌ها را كه به كشتزار تبديل شده بود ، آبيارى مىكرده است . « 1 » ابن جبير ( 580 ق ) موصل را ديده و در وصف آبادى آن مىنويسد : موصل شهرى كهن . . . و استوار و شكوهمند است . . . برجهايش از فرط نزديكى به يكديگر ، انتظامى نزديك به پيوستگى دارد ، در داخل باروى گرداگرد شهر اتاقهايى تعبيه شده است كه جايگاه سلاحهاى جنگى براى دفاع از شهر بوده . ( در اطراف بارو ) جان‌پناههايى وجود دارد . برفراز شهر دژى قرار دارد كه بنايى به استوارى و محكمى آن نيست ، سراى سلطان به اين دژ متصل است . . . و از دژ تا شهر خيابانى كشيده شده است . يكى از اميران شهر به نام مجاهد الدين ، مسجد آدينه‌اى بر كنارهء دجله ساخته است كه بنايى استوارتر از آن نديده‌ام و زبان از وصف آن قاصر است . شبستان اين مسجد به رواقهايى شباهت دارد كه گرداگرد آن را پنجره‌هاى آهنين كارگذارده و سكوهايى به آنها پيوسته كه مشرف بر دجله است . . . در مقابل مسجد بيمارستانى است كه آن نيز از ساخته‌هاى مجاهد الدين مىباشد . او در درون شهر و بازار ( مركزى ) آن تيمچه يا راسته‌بازارى براى بازرگانان

--> ( 1 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 194 و 195 .