كلمهء يونانى حرف تعريف افزودند . بطلميوس ، خلاصه‌اى از آنچه تا زمان وى دربارهء حجم زمين و محل واقعى نقاط معروف شناخته شده بود ، در اين كتاب آورده است . « 1 » او زمين را مركز جهان مىدانست و براى بيان حركات اجرام سماوى تعداد زيادى دواير يا افلاك غير متحد المركز « 2 » تصور كرده بود . اين فكر و تصور ظاهرا تا حدى ( در آغاز توجه مسلمانان به علوم ) قابل قبول به نظر مىرسيد ؛ ولى بعدها كه منجمان مسلمان با كوشش و تلاش بسيار به نارساييهاى آن پى بردند ، در اصلاح آن كوشيدند . « 3 » كتاب الجغرافياى بطلميوس در دوران نقل و ترجمه چندين‌بار ترجمه شد . از اين كتاب جز تحرير و اقتباسى از آن كه ابو جعفر محمد بن موسى خوارزمى ( م . 232 ق / 847 م ) فراهم كرده است ، چيزى در دست نيست . « 4 » كتاب خوارزمى با عنوان صورة الارض ترجمهء متداول آن روزگار از كلمهء يونانى جغرافيا بوده است ؛ ولى ظاهرا عنوانهاى ديگر نيز داشته است ، ابو الفداء ( م . 725 ) در كتاب خود آن را به نام « رسم الرّبع المعمور » خوانده است . « 5 » ابن خرداذبه هم در قرن سوم به كتاب الجغرافياى بطلميوس مراجعه و آن را ترجمه كرده است . « 6 » اين كتاب را نخستين‌بار در دورهء عباسيان ابو يحيى بطريق ( م . 184 ق / 800 م ) ضمن هشت مقاله ترجمه كرد ؛ سپس ثابت بن قرّه حرّانى ( م . 319 ) آن را دوباره ترجمه كرد . « 7 » از كتابهاى ديگر بطلميوس كه به عربى ترجمه شد و در دانش جغرافيا مورد استفاده قرار گرفت ، المقالات الاربعه ، كتاب الانواء ، منظومه كتاب الملاحم است . آثار ديگر جغرافياى يونان كه به زبان عربى ترجمه شده و در جغرافياى اسلامى نيز بىتأثير نبوده است ، بدين شرح است : جغرافيا تأليف مارينوس صورى ( م . حدود 70 - 130 ) كه مورد استفادهء مسعودى هم بوده است . وى نقشهء عالم را كه خود مارينوس ترسيم كرده بود ، در اختيار داشته است . طيماووس تأليف افلاطون ،

--> ( 1 ) . انتقال علم يونانى به جهان عربى ؛ ص 52 و 53 . ( 2 ) . epicycles ( 3 ) . همان ؛ ص 53 . ( 4 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 93 . ( 5 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 108 . ( 6 ) . تاريخچه جغرافيا در تمدن اسلامى ؛ ص 11 . ( 7 ) . تاريخ علوم عقلى در تمدن اسلامى ؛ ص 62 .