سال 374 هجرى قمرى دو تن از بزرگان قرمطيان به نام اسحاق و جعفر ( به درخواست شرف الدوله ديلمى ) كوفه را تصرف كردند و به نام شرف الدوله در آنجا خطبه خواندند . « 1 » مقدسى مىنويسد : نخستين خورهء عراق از سمت باديه ( بيابان ) عربستان ، كوفه است . او اضافه مىكند كه كوفه شهرى است پربركت . جامعى خوب دارد واقع در مشرق شهر با ستونهاى بلند كه از سنگها استوار شده و دلگشا و زيباست . . . بازارهايى بزرگ ، چاههاى آب گوارا ، ( پيرامون شهر ) نخلستان و باغ و حوضها و نهرهاى آب دارد . « 2 » به نوشتهء ادريسى بازارهاى كوفه آباد است و ديوارى استوار دارد . در كوفه كشتزار و مزرعه و نخلستان بسيار است . مردم آن ثروتمندند و در آغاز اسلام بدوى ( چادرنشين ) بودند ، ولى در حال حاضر شهرنشينند . « 3 » ياقوت در قرن هفتم آنچه را كه جغرافيادانان قبل از او دربارهء كوفه گفته‌اند تأييد مىكند و مىنويسد : منازل مردم كوفه در آغاز شكل‌گيرى شهر ، از شاخه‌هاى نى بود كه هنگام جنگ آنها را جمع مىكردند و چون از جنگ بازمىگشتند دوباره آنها را بنا مىكردند . . . در ايام حكومت مغيرة بن شعبه بر كوفه ، قبايل عرب خانه‌ها را با آجر و ارتفاع كم مىساختند . . . در كوفه اعراب ربيعه و مضر پنجاه هزار خانه داشتند كه بعدها 6 هزار خانوار از اهالى يمن و 24 هزار خانوار از ساير اعراب به آن اضافه شد . اين آمار مربوط به سال 264 هجرى قمرى است . « 4 » ابو الفداء در قرن هشتم مىنويسد : كوفه به قدر نيمه‌اى از بغداد است و آرامگاه امير المؤمنين على بن ابى طالب ( ع ) در نزديكى آن واقع است . مشهدى عظيم بر آن ساخته‌اند و مردم از اقطار زمين به زيارت آن مىآيند . . . شهر را به دليل اجتماع مردم در آن ، كوفه خوانده‌اند . « 5 » حمد الله مستوفى مىنويسد : كوفه شهرى ( قديمى ) است كه هوشنگ پيشدادى آن را ساخته بود و سعد بن ابى وقّاص تجديد عمارت كرد . . . به دوران امير المؤمنين على ( ع ) قصبهء هاشميه در كنار كوفه بنياد شد و منصور عباسى عمارت آن ( هاشميه ) را تمام كرد

--> ( 1 ) . تاريخ ابن خلدون ؛ ج 3 ، ص 663 . ( 2 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 161 . ( 3 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 381 . ( 4 ) . معجم البلدان ؛ ج 4 ، ص 491 . ( 5 ) . تقويم البلدان ؛ ص 339 .