و با كوفه بارو كشيد كه دور آن هجده هزار گام بود . هواى آنجا از بغداد گرمتر و نيشكر آن نيكوتر و بزرگتر از ديگر ولايتهاست . غله و پنبهء آن نيكوست . . . حضرت على ( ع ) در كوفه چاهى حفر كرد كه در كوفه بجز آن ، چاه آب شيرين وجود ندارد . . . و بيشتر شهر كوفه اكنون ( زمان حمد الله ) خراب است و مردم آنجا اكثرا شيعهء اثنى عشرىاند و زبانشان عربى دگرگون شده است . در كوفه مزارات صحابه بسيار است . . . و ولايات بسيارى از توابع كوفه است و حقوق ديوانى آن شهر به تمغا ( ماليات بر مال و سرمايه ) مقرر است . « 1 » حيره . خرابه‌هاى حيره در كمتر از يك فرسخى جنوب كوفه قرار داشت كه در زمان ساسانيان شهرى بزرگ بود و در مجاورت آن دو كاخ معروف خورنق و سدير بود . اين شهر در دوران ساسانى محل سكونت اعرابى شد به نام لخمىها كه تابع دولت شاهنشاهى ايران بودند و در واقع مانند حصارى ايران را از تاخت و تاز بدويان چادرنشين محفوظ مىداشت . « 2 » ابن خرداذبه از حيره هنگام وصف راه كوفه تا دمشق نام برده است . « 3 » به نوشتهء ابن رسته ، از نعمانيه كه شهرى از شهرهاى حيره است ، قالى و فرشهاى حيرى صادر مىشد . « 4 » يعقوبى مىنويسد : حيره منازل خاندان بقيله و غير از آنها و پادشاهان بنى لخم يعنى خاندان نعمان بن منذر بود و ايشان اشراف حيره و نصرانى بودند . « 5 » نولد كه به نقل از طبرى مىنويسد : حيره و انبار هر دو در زمان بخت النّصّر ساخته شده بود ؛ حيره ويران شد و مردم آن به انبار رفتند . . . تا آنكه در زمان عمرو بن عدىّ از نو آباد شد ؛ چون او در حيره سكونت گزيد . از آن زمان به بعد پانصد و سى سال و اندى آباد بماند . « 6 » گويند ، نعمان ، پادشاه حيره ، كاخ خورنق را براى بهرام گور . . . ساخت . « 7 » به نوشتهء بلاذرى ، وقتى خالد بن وليد به عراق رسيد . . . به حيره رفت و مردم آنجا در كاخهاى سفيد ، ابن بقيله و عدسيان حصار گرفتند . . . و سرانجام با خالد صلح كردند . « 8 » اصطخرى در نيمه اول قرن چهارم هجرى قمرى در وصف حيره مىنويسد : شهرى است قديمى واقع

--> ( 1 ) . نزهة القلوب ؛ ص 30 و 31 . ( 2 ) . ايران در زمان ساسانيان ؛ ص 115 . ( 3 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 75 . ( 4 ) . الاعلاق النفيسه ؛ ص 218 . ( 5 ) . البلدان ؛ ص 88 . ( 6 ) . تاريخ ايرانيان و عربها در زمان ساسانيان ؛ ص 51 . ( 7 ) . سرزمينهاى خلافت شرقى ؛ ص 82 . ( 8 ) . فتوح البلدان ؛ ص 349 .