جلاير به بغداد بازگشت و بعضى از ساختمانها و بازارها را تعمير كرد ، ولى عمر اين دوره كوتاه بود . « 1 » در دورهء كشاكش ايرانيان و عثمانيان بلايايى بر بغداد وارد آمد : به فرمان شاه اسماعيل بسيارى از زيارتگاههاى سنّيان را در بغداد ، بويژه آرامگاه ابو حنيفه و عبد القادر گيلانى ، خراب كردند . . . شاه اسماعيل شروع به ساختن ضريحى براى امام موسى كاظم ( ع ) كرد و حاكمى را با لقب خليفة الخلفا در آنجا به كار گماشت . « 2 » بسيارى از بازرگانان ايرانى در اين دوره به بغداد روى آوردند و امور تجارى را رونق بخشيدند . پس از مدت كوتاهى ذوالفقار نامى ، سركرده كردان ، بغداد را تصرف كرد و خود را دست‌نشاندهء سلطان سليمان قانونى خواند ، ولى شاه طهماسب آن شهر را دوباره در سال 936 هجرى قمرى بازپس گرفت . در سال 941 هجرى قمرى سلطان سليمان وارد بغداد شد . او گنبدى بر فراز آرامگاه ابو حنيفه ساخت و مسجد و مدرسه‌اى بنيان نهاد و مسجد و تكيه و آرامگاه عبد القادر گيلانى را تعمير كرد و در هر دو مسجد مهمانسرايى براى مستمندان بنا كرد ؛ همچنين زيارتگاه و مسجد كاظمين را كه شاه اسماعيل آغاز كرده بود ، تكميل كرد . « 3 » در دوره‌هاى بعد ، در سال 978 ، مراد پاشا مسجد مراديه را در محلهء ميدان ساخت و مسجد گيلانى تعمير شد . چغالزاده ( وزير اعظم عثمانى ) هم يك كاروانسرا ، يك قهوه‌خانه و يك بازار ساخت . او همچنين جامع الصّغا يا جامع الخفّافين را ساخت و تكيهء مولوى را كه امروز به مسجد آصفيه شهرت دارد ، تعمير كرد . « 4 » جشن پاشا هم مسجدى ساخت كه به نام او شهرت يافت ، اين مسجد را جامع الوزير نيز ناميده‌اند . وى همچنين حصار و خندقى پيرامون كرخ ساخت تا آن را از حمله بدويان حفظ كند . « 5 » جهانگردان اروپايىاى كه در دوران صفوى از بغداد ديدار كرده‌اند ، گفته‌اند : اين شهر محل تلاقى كاروانها و مركز بزرگ تجارت با عربستان ، ايران و عثمانى است . يكى از اين جهانگردان به نام رالف « 6 » كه در سال 982 هجرى قمرى بغداد را ديده ، در

--> ( 1 ) . بغداد ؛ ص 46 و 47 . ( 2 ) . تاريخ العراق ؛ ج 3 ، ص 336 و 343 . ( 3 ) . همان ؛ ج 4 ، ص 28 به بعد . ( 4 ) . همان ؛ ج 4 ، ص 116 ، 128 و 132 . ( 5 ) . بغداد ؛ ص 48 و 49 . ( 6 ) . Ralph