وصف آن مىنويسد : كوچه‌هاى بغداد باريك ، خانه‌ها بدشكل و بسيارى از ساختمانها خراب و بعضى از ساختمانهاى عمومى مانند اقامتگاه پاشا و بازار بزرگ و صرّافخانه سالم است . گرمابه‌هاى بغداد كيفيت خوبى ندارد . بخش شرقى بغداد با حصار و خندق به خوبى محافظت مىشود ، ولى بخش غربى بىحفاظ بوده و به دهكدهء بزرگى شباهت دارد . « 1 » تاورنيه ( 1062 ق / 1652 م ) ، اولياء چلبى ( 1065 ق / 1655 م ) و تونو « 2 » ( 1073 ق / 1664 م ) ، كه بغداد را ديده‌اند ، اظهار مىدارند : ديوار پيرامون بغداد شرقى تقريبا مدوّر است و شصت ذراع ارتفاع و ده تا پانزده ذراع عرض و سوراخهايى براى توپ دارد . برجهاى عريضى در گوشه‌هاى اصلى ديوار ديده مىشود ( اين چهار برج در آن زمان مشهور بوده ) و برجهاى كوچكترى نيز به فواصل كوتاه از يكديگر دارد . بر فراز برجهاى عريض ، توپهاى برنجى نصب كرده‌اند . « 3 » كوفه . پس از اينكه مسلمانان عراق را فتح كردند ، كوفه را همزمان با بناى بصره ، تقريبا در سال 17 هجرى قمرى و در زمان خلافت عمر ، بنا كردند . « 4 » مقصود از ساختن كوفه ايجاد اردوگاه ثابتى براى سپاهيان مسلمان در جانب غربى رود فرات يعنى جانب باديهء آن رود ، بوده است . شهر در دشتى پهناور در كنار رود فرات و در جوار شهر قديمى حيره ساخته شده است . « 5 » به نوشتهء بلاذرى ، چون مسلمانان در زمينى كه در آن ريگ و گل و شن بود ( در كنار فرات ) سكونت كردند ، پشه آنان را سخت آزار مىداد ؛ سعد بن ابى وقّاص به عمر نوشت كه مردم به پشه‌زدگى دچار شده‌اند ؛ عمر به او نوشت ، اعراب به منزلهء اشتران مىباشند . . . جاى سكونت آنان بايد مناسب باشد . . . آنگاه عبد المسيح بن بقيله نزد سعد آمد و به وى گفت : تو را به سرزمينى هدايت خواهم كرد كه از فلات پايين‌تر و از زمين پست و پشه‌گير بلندتر باشد ؛ پس او را به جايگاه كوفهء امروز راهنمايى كرد كه آن را سورستان مىخواندند . « 6 » چون سعد بن ابى وقّاص به جايگاه مسجد كوفه

--> ( 1 ) . بغداد ؛ ص 49 و 50 . ( 2 ) . Thevenot ( 3 ) . بغداد ؛ ص 51 . ( 4 ) . البلدان ؛ ص 6 و 88 . ( 5 ) . سرزمينهاى خلافت شرقى ؛ ص 81 . ( 6 ) . فتوح البلدان ؛ ص 392 و 393 .