مركز آن نسبت به بخشهاى مختلف داراى فاصلهء مساوى بود و به سهولت از آن مراقبت يا دفاع مىشد . « 1 » درباره مخارج ساخت اين شهر روايات گوناگونى نقل شده است : بنابر يكى از اين روايات ، هجده ميليون دينار بوده است ، « 2 » روايتى ديگر اين مخارج را بالغ بر صد ميليون درهم نقل كرده است ؛ اما بنا به گزارش رسمى و مبتنى بر اسناد دستگاه خلافت ، منصور چهار ميليون و هشتصد و هشتاد و سه هزار درهم براى شهر مدور خرج كرد . « 3 » اگر ميزان پايين دستمزد و هزينهء اندك مصالح ساختمانى و سختگيرى و خسّت منصور را در نظارت بر محاسبات در نظر بگيريم ، اين رقم قابل قبول خواهد بود . در سال 157 هجرى قمرى منصور قصرى در كنار دجله و پايين‌تر از دروازهء خراسان با باغهاى وسيع ساخت و آن را خلد ناميد . اين محل بدون پشه و به سبب خنكى هوايش شهرت داشت ، اين نام يادآور بهشت بود . « 4 » بعدها موقعيت سوق‌الجيشى بغداد و كمبود فضا براى امور لشكرى خليفه را بر آن داشت كه اردوگاهى براى وارث خود مهدى در بخش شرقى دجله بسازد . اردوگاه مهدى در بخش مركزى سمت شرقى دجله قرار داشت ( بعدها به تقليد از قصرى كه هارون ساخت رصافه ناميده شد ) ، و قصر او و مسجد نيز در همان‌جا ساخته شد و پيرامون آنها را خانه‌هاى نظاميان و ملتزمان احاطه كرده بود . بخش بازرگانى در بازارهايى كه به باب الطاق مشهور بود ، بنا گرديد . كار ساختمانى در سال 151 آغاز شد و در سال 157 به پايان رسيد . رصافه تقريبا شهرى بود كه مقابل شهر مدور منصور در سمت شرقى دجله ساخته شد . « 5 » بغداد از حيث بناها و ساختمانهاى شخصى و دولتى ، فعاليتهاى بازرگانى ، ثروت بيكران و جمعيت بسرعت توسعه يافت . تراكم جمعيت در شرق بغداد بيشتر بود ؛ زيرا مردم بر اثر بذل و بخشش مهدى و خلفاى بعد از او و همچنين برمكيان كه محله‌اى مخصوص به خود در دروازهء شماسيه بغداد داشتند ، به

--> ( 1 ) . همان ؛ ص 13 . ( 2 ) . معجم البلدان ؛ ج 1 ، ص 683 . ( 3 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 167 و 121 و معجم البلدان ؛ ج 1 ، ص 459 . ( 4 ) . تاريخ طبرى ؛ ج 5 ، ص 288 و تاريخ بغداد ؛ ج 1 ، ص 16 و معجم البلدان ؛ ج 2 ، ص 382 . ( 5 ) . البلدان ؛ ص 23 و مسالك و ممالك ؛ ص 84 و 85 و احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 166 و معجم البلدان ؛ ج 3 ، ص 46 .