سال 146 به فرمان منصور پشت قصر ساخته شد كه نسبت به قبله قدرى انحراف داشت . « 1 » در سال 191 هجرى قمرى هارون الرشيد آن را خراب كرد و با آجر ساخت . « 2 » بعدها در سال 280 هجرى قمرى معتضد ( 270 - 289 ) حياط ديگرى به مسجد جامع منصور ، به دليل تنگى جا ، اضافه و بخشهايى از مسجد جامع قديم را تعمير كرد . « 3 » در سال 303 هجرى قمرى مناره مسجد طعمهء حريق گشت ، ولى دوباره ساخته شد . « 4 » منصور مسؤوليت هر محلهء شهر را به عهدهء شخصيتى برجسته قرار داده بود و محله‌ها معمولا از لحاظ قومى ( ايرانى ، عرب ، خوارزمى ) ، شغلى يا گروهى همگن بودند . خانه‌هاى سربازان در خارج از محوطه ديوارها و معمولا در شمال غرب شهر بود و حال آنكه مراكز بازرگانان و صنعتگران در جنوب رودخانهء صراة در كرخ قرار داشت . « 5 » بازارها در نقشهء بغداد سهم مهمى داشتند . در آغاز ، در طول هر يك از چهار راهها ، از ديوار بزرگ تا ديوار داخلى ، اتاقهايى با طاقهاى بلند ( طاقات ) قرار داشت كه در آنها دكانهايى تعبيه كرده و بدين ترتيب چهار بازار به وجود آورده بودند . « 6 » گذشته از اين ، خليفه دستور داده بود كه در هر يك از چهار بخش خارج ديوار فضاى كافى براى بازار قرار دهند ، به طورى كه هر بخش داراى بازارى بزرگ باشد . « 7 » هر حرفه و كسبى ، بازار يا گذرگاه ( درب ) جداگانه‌اى داشت . از بازارهاى كرخ مىتوان بازار ميوه‌فروشان ، پارچه‌فروشان ، كتابفروشان ، صرّافان ، گوسفندفروشان و همچنين بازار مواد غذايى را نام برد . « 8 » همزمان با گسترش شهر بازرگانانى از خراسان ، ماوراءالنهر ، مرو ، بلخ ، بخارا و خوارزم به بغداد آمدند و در محلهء حربيه بازارهايى را تشكيل دادند . هر گروه از اين بازرگانان رهبر و رئيسى داشت . « 9 » به نظر مىرسد كه رؤساى حرفه‌ها از طرف دولت انتخاب مىشدند . « 10 » شهر مدور منصور نمونهء جالبى از شهرسازى اسلامى بود و چنان مدور ساخته شده بود كه

--> ( 1 ) . طبرى ؛ ج 5 ، ص 261 . ( 2 ) . بغداد ؛ ص 10 . ( 3 ) . المنتظم ؛ ج 5 ، ص 143 . ( 4 ) . همان ؛ ج 6 ، ص 130 . ( 5 ) . البلدان ؛ ص 23 - 26 و بغداد ؛ ص 10 . ( 6 ) . بغداد ؛ ص 11 . ( 7 ) . البلدان ؛ ص 12 ، 13 . ( 8 ) . همان ؛ ص 16 - 18 و 20 و مسالك و ممالك ؛ ص 84 و 85 و صورة الارض ؛ ص 216 و 217 . ( 9 ) . البلدان ؛ ص 20 . ( 10 ) . بغداد ؛ ص 12 .