چهار دروازهء شهر از اين قرار بود : 1 . دروازهء بصره در جنوب شرقى كه از آنجا به ربضهاى كنار دجله ، جايى كه شاخه‌هاى متعدد نهر عيسى به دجله مىريخت ، مىرفتند . 2 . دروازهء كوفه در جنوب غربى كه از آنجا به جنوب مىرفتند و راه كاروان‌رو مكه بود . 3 . دروازه شام در شمال غربى كه از سمت چپ آن راهى بود به سوى شهر انبار در ساحل فرات و از سمت راست آن به شهرهاى جانب غربى دجله در شمال بغداد مىرفتند . 4 . دروازهء خراسان كه در آن براى عبور از روى دجله و رسيدن به بغداد شرقى پل بزرگى بود . اين جانب بغداد در آغاز به لشكرگاه مهدى موسوم بود ؛ زيرا به فرمان مهدى خليفهء عباسى ، پسر منصور ، آن را ساختند و در آنجا براى وى قصرى ساخته شد و مسجد جامعى نيز بنا گرديد . « 1 » سنّتهاى باستانى امپراتورى اسلام نيز در اين طرح قابل ملاحظه است . جدايى خليفه از مردم ، طرح باشكوه قصر و مسجد براى نشان دادن عظمت دولت جديد و تقسيم مردم در محلات جداگانه‌اى كه دروازه‌هاى آنها را مىبستند و محافظت مىكردند ، همگى گواه اين مطلب است . منصور عباسى به بعضى از افراد خاندان و بعضى از ياران و فرماندهان وفادار خود قطعاتى زمين در كنار دروازه‌هاى خارج شهر بخشيد و حومه‌هاى شهر را براى احداث ساختمان به سربازان خود واگذار كرد . « 2 » « قبة الخضراء » ، مظهر شكوه بغداد ، حدود 68 متر ارتفاع داشت و مشرف بر كاخ خليفه بود و بر فراز آن پيكرهء سوارى به چشم مىخورد . اين سوار ( يا مجسمه ) در سال 329 هجرى قمرى در شبى طوفانى بر اثر اصابت صاعقه سرنگون شد ؛ « 3 » اما ديوار اطراف قبة الخضراء مدتى بيشتر باقى ماند و سرانجام در سال 653 هجرى قمرى فروريخت . « 4 » مسجد جامع بغداد در

--> ( 1 ) . سرزمينهاى خلافت شرقى ؛ ص 32 و 33 و بغداد ؛ ص 8 . ( 2 ) . البلدان ؛ ص 14 - 22 . ( 3 ) . المنتظم فى تاريخ الملوك و الامم ؛ ج 6 ، ص 317 و 318 . ( 4 ) . بغداد ؛ ص 9 .