را آبهاى فرات و دجله و جويها و نهرهايى كه در جنوب آن به دو رودخانه مذكور مىپيوستند احاطه كرده بود . سرزمين جزيره از شمال تا كوههايى كه آن دو رود بزرگ از آنها سرچشمه مىگرفت امتداد داشت و به سه ناحيه تقسيم مىشد و هر ناحيه به نام قبيله‌اى كه در زمان ساسانيان در آنجا مسكن داشتند ( بكر ، مضر ، ربيعه ) موسوم بود . « 1 » اعراب مسلمان فرات را كه يفراتس « 2 » نام داشت ، الفرات ناميدند . دجله را كه در تورات به نام ديگلات ( حدّاقل ) « 3 » ضبط شده ، تايگرس « 4 » ناميدند . چون مسلمين در نيمهء اوّل قرن اوّل هجرى عراق را فتح كردند ، طيسفون را كه در كنار دجله و مهمترين شهرهاى عراق و پايتخت زمستانى سلاطين ساسانى بود ، مداين ناميدند و چون اعراب براى مسكن خود در قسمتهاى فتح شده شهرهايى لازم داشتند كه پايگاه نظامى آنها هم بوده باشد ، در مدت كمى سه شهر كوفه ، بصره و واسط را ساختند . در اندك زمانى اين سه شهر چنان رونق يافت و آباد شد كه مهمترين بلاد اين اقليم جديد اسلامى گرديد ؛ مخصوصا كوفه و بصره كه هر كدام مدتى مركز فرمانروايان اموى بود و به آن عراقين ( يعنى دو پايتخت ) مىگفتند . « 5 » در قرون وسطى اوضاع طبيعى عراق با اوضاع طبيعى امروز آن تفاوت بسيار داشت ، زيرا تغييرى كه در مجراى فرات و دجله حادث شد ، نهرهايى را كه در زمان خلفا عراق را در حاصلخيزى بهشت عدن ساخته بود ، ويران كرد . اكنون رود دجله در مجراى پيچ و خم‌دارى به سمت جنوب شرقى جارى است و در دويست و پنجاه ميلى ( به خط مستقيم ) پايين بغداد با آبهاى فرات در قرنه به هم ملحق مىشود و از الحاق اين دو رود شطى موسوم به شط العرب ( كه به آن دجلهء كور هم مىگفتند ) تشكيل مىشود . اين شط در مجراى پهناورى جارى است و به خليج فارس مىريزد . به نظر مىرسد كه از آغاز صدر اسلام تا نيمهء قرن دهم هجرى رود دجله پس از اينكه به صد ميلى پايين بغداد مىرسيده ، در سمت جنوب و در مجرايى كه امروز به شط

--> ( 1 ) . سرزمينهاى خلافت شرقى ؛ ص 2 - 4 ( ديباچه ) . ( 2 ) . Euphrates ( 3 ) . Hiddekel ( 4 ) . Tigris ( 5 ) . سرزمينهاى خلافت شرقى ؛ ص 27 .