عراق ) را از گزند عربهاى بيابانگرد آسوده بدارد ، در خليج كاظمه در شمال اميرنشين كويت به دريا مىرسيده است . « 1 » در قرون نخستين اسلامى مركز احساء شهر هجر بود كه نزديك قصبهء احساء قرار داشت و سپس يكى از مراكز قرمطيان بحرين گشت . « 2 » ابن خرداذبه هنگام سخن از دهات بحرين به قطيف كه جزء احساء بوده و هجر كه قصبهء احساء به‌شمار مىآمده ، اشاره كرده است . « 3 » به نوشتهء همدانى ، احساء منازل و خانه‌هاى طايفه سعد از بنى تميم بود و بازار پررفت‌وآمدى داشت كه جرعاء ناميده مىشد و اعراب بدانجا رفت‌وآمد مىكردند . « 4 » مقدسى مىگويد : احساء كه قصبه‌اش هجر بود و بحرين خوانده مىشد ، شهرى است بزرگ و پرنخلستان و آبادان و پرجمعيت ، جايگاه گرما و قحطى است و يك مرحله از دريا فاصله دارد . چشمه‌مانندى دارد ، تجارتگاه است ، جزيره‌هايى در آنجاست كه پايگاه قرمطيان آل بو سعيد است ، خردگرايى و عدل در آنجا حكمفرماست ، ولى جامع آن بيكار مانده است . . . « 5 » ادريسى ، احساء را همراه قطيف از شهرهاى بحرين نام برده است . « 6 » ياقوت مىنويسد : احساء شهرى است در بحرين معروف و مشهور ، نخستين كسى كه آن را آباد كرد و بارو كشيد و مركز بحرين قرار داد ابو طاهر حسن بن ابو سعيد جنّابى قرمطى بود ، اين شهر تا به امروز آباد و مشهور است . « 7 » ابو الفداء مىنويسد : احساء نخلستانهاى بسيار و آبهاى جارى دارد كه از چشمه‌سارهاى گرم بيرون مىآيد . اين شهر در خشكى و در دو منزلى جنوب غربى قطيف واقع است . . . گردبرگرد آن نخلستان است . . . شهر بارويى ندارد ، ميان آن و يمامه چهار روز راه است . . . مردم احساء و قطيف ، خرما به خرج - در وادى يمامه - برند و در برابر دوبار خرما يك بار گندم گيرند . « 8 » به نوشتهء حمد الله مستوفى شهرهاى احساء ( لحساء ) ، قطيف و . . .

--> ( 1 ) . Ency . of Islam ; Vol . 2 , p . 1173 . ( 2 ) . تاريخ عربستان و قوم عرب ؛ ق 1 و 2 ، ص 7 . ( 3 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 152 . ( 4 ) . صفة جزيرة العرب ؛ ص 251 . ( 5 ) . احسن التقاسيم ؛ ص 93 و 94 . ( 6 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 386 . ( 7 ) . معجم البلدان ؛ ج 1 ، ص 148 . ( 8 ) . تقويم البلدان ؛ ص 135 .