بحرين نامى است براى همه شهرهايى كه بر كنار درياى هند ، ميان بصره و عمان ، واقعند و قصبهء آن را هجر گفته‌اند . . . در اين ناحيه ، چشمه‌ها و آبها و شهرهاى وسيعى است و بعضى مىگويند كه يمامه نيز از نواحى آن است . در روزگار بنى اميه يمامه از بحرين جدا بوده ، ولى به روزگار بنى عباس عمان ، بحرين و يمامه ناحيهء واحدى بوده‌اند . « 1 » در سال 628 ، اتابك ابو بكر بن سعد زنگى با يارى ناخدا ملك جمشيد ، از ملوك بنى قيصر ، بيشتر سواحل جنوب ، قطيف ، بحرين ، عمان و احساء را به تصرف خود درآورد . « 2 » به نوشتهء ابو الفداء ، بحرين . . . ناحيه‌اى بر ساحل درياى فارس و سرزمين قرامطه بوده است ، اين ناحيه داراى دهات بسيار و همان هجر ( هگر ) است . . . « 3 » حمد الله مستوفى ، بحرين ساحلى و جزيره‌اى را درهم آميخته ، نخست از بحرين جزيره‌اى سخن مىگويد ، ولى در تعريف مركز آن مىنويسد : شهرستان آن را هجر گفته‌اند ، سپس به تعريف بحرين قديمى ( كه در ساحل جنوبى خليج فارس بوده است ) مىپردازد و مىنويسد : اردشير بابكان آنجا را ساخت . در زمان سابق آن را با لحساء ، قطيف ، خط ، ازر ، الآره و . . . از ملك عرب شمرده‌اند . . . از ميوه‌هاى بحرين خرماى فراوان است . « 4 » احساء يا لحساء . احساء قسمت عمدهء اراضى ساحلى خليج فارس است كه در كتب قديم به بحرين معروف بوده است ، اين ناحيه به علت نزديكى به دريا ( خليج فارس ) از روزگار پيش از اسلام اهميت بسزايى داشته است . احساء به طول 480 كيلومتر از شمال و شمال غربى به جنوب شرقى در ساحل جنوبى خليج فارس امتداد دارد . « 5 » ناحيهء احساء و بحرين از بخشهاى عروض بوده‌اند كه در نزد مورخ معروف رومى ، پلينى ، به نام كاتارائى « 6 » معروف بوده است . . . بيشترين قسمت احساء را دشتى بيابانى فراگرفته است . احساء در سمت غرب به بلنديهايى منتهى مىشود كه در لابلاى آن تپه‌هاى فراوانى است . اين تپه‌ها در راستاى وادى المياه و كوه طف كشيده شده‌اند . ناحيهء شرقى

--> ( 1 ) . معجم البلدان ؛ ج 1 ، ص 507 . ( 2 ) . تاريخ جهان‌آراء ؛ ص 126 و 127 . ( 3 ) . تقويم البلدان ؛ ص 99 . ( 4 ) . نزهة القلوب ؛ ص 137 . ( 5 ) . جغرافياى تاريخى ايران باستان ؛ ص 63 . ( 6 ) . Cataraei