هشتاد و چهار مخلاف دارد كه مانند استانها و شهرهايند . « 1 » به لحاظ وسعت اطلاعات دربارهء مخلافهاى يمن و اسامى بسيار نامأنوس ضبط شده در كتب جغرافيايى كه همهء آنها بدون شرح و تفصيلند ، به همين مقدار كه گفته شد بسنده مىكنيم و فقط به بعضى شهرهاى يمن مانند صنعاء كه بعد از اسلام نيز اهميت داشته‌اند ، اشاره مىكنيم . از صنعاى قبل از اسلام و تاريخ آن سخن گفتيم ؛ ولى اين شهر به لحاظ قدمت و عظمتش در دوران اسلام نيز از مراكز مهم يمن به‌شمار مىرفته است . ابن رسته در وصف آن مىنويسد : صنعاء پايتخت يمن است . در يمن ، تهامه و حجاز شهرى بزرگتر ، پرجمعيت‌تر ، پربركت‌تر و اصيلتر . . . از شهر صنعاء نيست . صنعاء شهرى است كوهستانى - بيابانى ، داراى هواى معتدل و خوشگوار كه در تمام سال يكنواخت و شبيه به هواى لطيف بهارى است . . . اكثر خانه‌هاى آن با گچ و آجر و سنگهاى ظريف و صاف مزين شده است . . . و كف بعضى از خانه‌ها را با آجر و گچ پوشانيده‌اند . در قديم اين شهر حصار نداشت ، ولى بعد از فتنهء ابن يعفر ، پادشاه آن بارويى به دور شهر ساخت . شهر را خيابانى به دو نيمه تقسيم مىكند . دو طرف اين خيابان كاخهايى از سنگ و آجر ساخته شده و تمام كوچه‌هاى شهر به همين خيابان باز مىشود . بازار شهر در جهت قبله قرار دارد . . . مسجد جامع شهر نزديك حصار شهر و از سنگ و گچ ساخته شده است ، گفته‌اند ؛ اين مسجد به امر حضرت رسول ( ص ) و در زمان او بنا شده است . « 2 » مسجد صنعاء 22 مناره داشت كه در هر نماز از همهء مناره‌هاى آن به تسلسل اذان گفته مىشد . به نوشتهء اصطخرى ، صنعاء جايگاه پادشاهان يمن بوده است و بنايى عظيم در آن است كه اكنون ويران شده و به صورت تلّى بزرگ باقى مانده كه آن را غمدان گويند . « 3 » صاحب حدود العالم در وصف صنعاء مىنويسد : قصبهء يمن است ، شهرى است خرم و آبادان و

--> ( 1 ) . البلدان ؛ ص 317 - 319 و صفة جزيرة العرب ؛ ص 165 - 231 . ( 2 ) . الاعلاق النفيسه ؛ ص 127 - 129 . ( 3 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 26 و صورة الارض ؛ ص 36 .