هرچه از بيشتر نواحى يمن خيزد از اين شهر ( نيز ) خيزد . . . و گندم و كشتهاى ديگرشان به سالى دوبار ثمر دهد و جو سه‌بار يا چهار بار از غايت اعتدال هوا . اين شهر باره‌اى دارد از سنگ و گويند كه نخستين بنايى كه از پس طوفان كرده‌اند ، اين است . « 1 » مقدسى در وصف صنعاء مىنويسد : قصبهء ( مركز ) نجد ( ارتفاعات ) يمن است ، سابقا از زبيد بزرگتر و آبادتر بود . . . ولى امروز درمانده [ كم‌اهميت‌تر از آن ] شده است ، اما شهرى مرفه ، پرميوه و ارزان است ، نان خوب و بازرگانى سودمند دارد . اكنون كه كوچكتر شده ، باز هم خوش‌بنا و بازارش گشاده است ، ساختمانهايش به كوفه ماند ، همه از آجر است ، جامعى زيبا در يك سمت شهر دارد . همچنين مىنويسد : خود صنعاء يكى از مخلافهاى يمن است . در جاى ديگر مىنويسد : بيشتر مردم صنعاء و صعده پيرو ابو حنيفه‌اند و مساجد جامع در دست ايشان است . « 2 » ياقوت مىنويسد : چنان كه گفته‌اند صنعاء به لحاظ بسيارى ميوه‌هايش و گوارايى آبهايش به دمشق شباهت دارد . « 3 » ابو الفداء به نقل از العزيزى مىنويسد : صنعاء بازارهاى بزرگ و كالاهاى بازرگانى بسيار دارد . « 4 » ظاهرا به نوشتهء حمد الله مستوفى ، صنعاء ديگر حكم پايتخت يمن را نداشته است ، مىنويسد : اكنون دار الملك يمن شهر تعزّ است ، ولى صنعاء را آب و هوا چنان سازگار است كه چهار فصل در آن ديده مىشود . « 5 » مأرب شهرى است در جنوب غربى شبه‌جزيرهء عربستان كه در گذشته پايتخت دولت سبأ بوده است . خرابه‌هاى شهر قديمى مأرب هم‌اكنون در شمال‌شرقى صنعاء ديده مىشود . خرابه‌هاى اين شهر در دشتى كه ارتفاعش از سطح دريا 160 / 1 متر است قرار دارد . وادى اذنه « 6 » هم‌اكنون نيز آنجا را مشروب مىكند . قصبهء مأرب امروز در آن ناحيه بر سر پشته‌اى ( تپه‌اى ) در شمال‌شرقى صنعاء قرار دارد . مأرب ، مركز دولت سبأ ،

--> ( 1 ) . حدود العالم ؛ ص 166 و 167 . ( 2 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 124 ، 127 ، 135 و 136 . ( 3 ) . معجم البلدان ؛ ج 3 ، ص 421 . ( 4 ) . تقويم البلدان ؛ ص 95 . ( 5 ) . نزهة القلوب ؛ ص 263 . ( 6 ) . Azzana